Канаш районӗнчи «Кивӗ Ахпӳрт» ҫинчен кунта пӑхӑр.

Кивӗ Ахпӳрт (выр. Старое Ахпердино) — Чӑваш Республикин Патӑрьел районне кӗрекен ял. Тури Туҫа ял тӑрӑхне кӗрет. Республикӑн тӗп хулинчен — Шупашкартан 146 ҫухрӑмра, район тӗпӗнчен — Патӑрьелтен 8 ҫухрӑмра, чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗнчен 62 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ.

Географи

Ял Пӑла юханшывӗн (Сӗве юппи) сылтӑм ҫыранӗнче вырнаҫнӑ. Ҫӗр пичӗ тӳрем, ҫӳллӗшӗсем кӑшт кӑна улшӑнаҫҫӗ. Климат вӑтам континенталлӑ, хӗл сивӗ, ҫу ӑшӑ. Чи ҫывӑхри ялсем — Ҫӗнӗ Ахпӳрт, Тури Туҫа, Шӑнкӑртам.

Историйӗ

Кивӗ Ахпӳрте XVII ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче пуҫласа янӑ. Малтан яла Ахпӳрт тенӗ. Ӑна Ҫӗрпӳ уесӗнчи Ҫӗрпе вулӑсӗнчи ҫав ятлӑ Кивӗ Ахпӳрт ялӗнчен (хальхи Канаш районӗ) куҫса килнӗ ҫынсем пуҫласа янӑ. Куҫса килекенсем Пӑла хӗрринчи, «Нухай каҫӑвӗ» патӗнчи пушӑ выртакан пысӑк ҫӗр лаптӑкне илнӗ.

XVII ӗмӗр вӗҫӗнче ҫӗр ҫитменнине кура («халӑх йышланнӑ пирки тата ҫӗр, утӑ ҫулмалли улӑхсем сахалланнӑран») 9 кил-йыш уйрӑлса тухнӑ та юханшывӑн ку енчи ҫыранӗнче ҫӗнӗ ял пуҫласа янӑ, вӑл Ҫӗнӗ Ахпӳрт ятлӑ пулса тӑнӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн тӗп яла Кивӗ Ахпӳрт теме пуҫланӑ. Халап тӑрӑх, пӗрремӗш куҫса килекенсен хушшинче Еливан старик, Салма тата Кӑтра пулнӑ, кайран вӗсем патне Сеприхан хӑйӗн тӑванӗсемпе килсе кӗнӗ.

XVIII–XIX ӗмӗрсенче вырӑнти ҫынсем тӗрлӗ сослови категорийӗсене кӗнӗ: 1724 ҫулччен — ясак тӳлекен хресченсем, 1835 ҫулччен — патшалӑх хресченӗсем, 1863 ҫулччен — удел хресченӗсем. Халӑх ытларах ҫӗр ӗҫӗпе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе, пыл-хурт тытнипе пурӑннӑ, бакалея япалисемпе суту-илӳ тунӑ, килти алӑ ӑсталӑхӗпе ӗҫленӗ тата инҫетри вырӑнсене ӗҫлеме ҫӳренӗ. XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче ялта 7 суту-илӳпе промышленность заведенийӗ ӗҫленӗ. Ҫавӑн пекех Ахпӳртре (ун чухне Чӗмпӗр уесӗнче) Сӗве купсин эрех тӑвакан савут пулнӑ.

Ялӑн административлӑ-территориллӗ пӑхӑнӑвӗ ҫакӑн пек улшӑнса пынӑ:

• XVIII ӗмӗрте — Чӗмпӗр уесӗнче, Пӑва уесӗнчи Патӑрьел вулӑсӗнче;
• 1835–1863 ҫулсенче — Патӑрьел удел приказӗнче;
• 1920 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗнчен пуҫласа юпан 4-мӗшӗччен — Ҫӗрпӳ уесӗнче;
• 1920 ҫулхи юпан 5-мӗшӗнчен пуҫласа 1921 ҫулччен — Ҫӗрпӳ уесӗнчи Йӗпреҫ районӗнче;
• 1921–1927 ҫулсенче — Патӑрьел уесӗнчи Патӑрьел вулӑсӗнче;
• 1927–1935 ҫулсенче — Аслӑ Патӑрьел районӗнче;
• 1935–1939 ҫулсенче — Патӑрьел районӗнче;
• 1939–1957 ҫулсенче — Чкаловск районӗнче;
• 1957 ҫултан пуҫласа — Патӑрьел районӗнче.

Ял тӑрӑхӗсем йӗркеленнӗренпе (2006 ҫултан) ял Тури Туҫа ял тӑрӑхне кӗрет.

1931 ҫулта ялта «РОКК» колхоз йӗркеленӗ. Хальхи вӑхӑтра ял территорийӗнче «Гвардеец» ТМЯП ӗҫлет.

Халӑх йышӗ

Халӑх йышӗ ҫулсем тӑрӑх:

• 1721 ҫул — 66 арҫын;
• 1795 ҫул — 46 кил, 277 ҫын (138 арҫын, 139 хӗрарӑм);
• 1869 ҫул — 368 ҫын (180 арҫын, 188 хӗрарӑм);
• 1897 ҫул — 112 кил, 659 ҫын (329 арҫын, 330 хӗрарӑм);
• 1926 ҫул — 136 кил, 739 ҫын (366 арҫын, 373 хӗрарӑм);
• 1939 ҫул — 1089 ҫын (493 арҫын, 596 хӗрарӑм);
• 1979 ҫул — 977 ҫын (438 арҫын, 539 хӗрарӑм);
• 2002 ҫул — 215 кил, 763 ҫын (353 арҫын, 410 хӗрарӑм);
• 2010 ҫул — 208 кил хуҫалӑхӗ, 697 ҫын (332 арҫын, 365 хӗрарӑм).

2010 ҫулхи даннӑйсем тӑрӑх, ялта 697 ҫын пурӑннӑ. Ытларах чӑвашсем пурӑнаҫҫӗ.

Инфраструктура

Ялта социаллӑ инфраструктурӑн ҫак объекчӗсем пур:

• пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул;
• ача пахчи;
• фельдшерпа акушер пункчӗ;
• ял клубӗ;
• вулавӑш;
• спорт лаптӑкӗ;
• 3 лавкка;
• общество апатланӑвӗн предприятийӗ.

Экономика

Экономика тӗпӗ — ял хуҫалӑхӗнчи производство. Хальхи вӑхӑтра (2010 ҫул тӗлне) тыр-пул ӳстерес тата выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетес енӗпе ятарлӑ ӗҫлекен «Гвардеец» ТМЯП пур. Ял ҫыннисем ҫавӑн пекех хӑйсен хушма хуҫалӑхӗнче ӗҫлеҫҫӗ.

Паллӑ ҫыннисем

• Арланов Михаил Михайлович (1962 ҫ.ҫ.) — журналист, Раҫҫей Журналистсен пӗрлӗхӗн пайташӗ.
• Каргин Николай Васильевич (1932–2014) — производствӑра палӑрнӑ ӗҫчен, Социализмла Ӗҫ Паттӑрӗ, «Гвардеец» колхозӑн сысна пӑхакан механизаторӗ.
• Карягин Сергей Афанасьевич (1932–2021) — журналист, СССР Журналистсен пӗрлӗхӗн пайташӗ.
• Карягин Фёдор Александрович (1945 ҫ.ҫ.) — географ, патшалӑх ӗҫченӗ, географи ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ, доцент.
• Карягина (Степанова) Марина Фёдоровна (1969 ҫ.ҫ.) — сӑвӑҫ тата тележурналист, Раҫҫей Ҫыравҫисен пӗрлӗхӗн тата Раҫҫей Журналистсен пӗрлӗхӗн пайташӗ.
• Мукина Ираида Васильевна (1957 ҫ.ҫ.) — чӗлхеҫӗ, куҫаруҫӑ, филологи ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ.
• Пыркин Николай Васильевич (1935–2007) — парти тата журналистика ӗҫченӗ, истори ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ.
• Салмин Антон Кириллович (1949 ҫулта ҫуралнӑ) — этнолог, тӗн тӗпчевҫи, истори ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, СССР Журналистсен пӗрлӗхӗн пайташӗ.