Чăваш çамрăкĕсен «Сувар» пĕрлешĕвĕ утă уйăхĕн пуçламăшĕнче кашни çул Атăлçи Пăлхар тăрăхне çула тухать. Пĕлтĕр вара Дагестана çул тытнă пулсан, кăçал Алтай тăрăхне çитсе килесшĕн.
Чунçӳрев-2012 çĕртмен 25-мĕшĕнче пуçланĕ. Маршрут: Шупашкар–Хусан–Ĕпхӳ–Курган–Омск–Барнаул–Горноалтайск — малалли çул каялла. Çĕр каçма палăртнă вырăнсем: Пушкăртстанра, Омск облаçĕнче, Тутарстанри чăваш ялĕсенче. Тутарстанри чăваш ялĕсенче концерт та кăтартма палăртнă. Хальхи вăхăтра кайма шутлисен йышĕ — 45 çын. Хутшăнма кăмăлланисем Тĕменпе Сарăту облаçĕсенчен те пур. Горноалтайск хулинчи чăвашсем те пулĕç.
Горноалтайскра выранти халăхăн Эл-Ойын уявне хутшăнăпăр, хулара уçăлакан пĕрремĕш этнопаркра юпа лартăпăр, така пусса чӳк тăвăпăр, чăвашла ятсем йышăнăпăр.
Каяс кăмăл пулсан сирĕн карас телефонĕн 8-927-667-93-23 номерĕпе шăнкăравламалла (Олег Цыпленков). Çул хакĕ — 8 000 тенкĕ. Çынсен шучĕ нумайлансан икĕ автобуспа та кайма май пулĕ — кун пирки пăшăрханас çук.
Çурхи тĕш тырăсемпе пăрçа йышши культурăсене Вăрнар районĕнче 9670 гектар акса хăвармалла. Çăвăн 15-мĕшĕ тĕлне ĕç кăтартăвĕ — 7212 гектар е плана 75% пурнăçланă. Çурхи тулă 2026 гектар, урпа — 4600, пăрçа йышши культурăсем 585 гектар акса хăварнă.
«Луч», «Мураты» хуçалăхсем пулас тухăç никĕсне хывса пĕтернĕ, «Победа», «Юнтапа», Карл Маркс ячĕллĕ, «Хорнзор», «Знамя» кооперативсен, «Санары», «Агрохмель» агрофирмăсен, Алексей Игнатьевпа Игорь Сергеев фермерсен хуçалăхĕсен тырă пуссинче те ĕç вĕçленмелле. Кĕр тыррисен пĕр лаптăкĕ çанталăк условийĕсене пула пĕтнине шута илсе «Луч» кооперативра çурхисене планпа палăртнинчен 130 гектар ытларах акса хăварнă. «Кĕçех уй-хир ем-ешĕл кавирпе витĕнĕ», — савăнăçне пытармарĕ Вячеслав Егоров механизатор.
Вăрнарти аш-какай комбиначĕн пурнăçламалли ĕç калăпăшĕ пуринчен пысăк: тĕш тырăсемпе пăрçа йышши культурăсене 3148 гектар акмалла. Çак вăхăт тĕлне пулас тухăç никĕсне 1840 гектар хывнă.
Выльăх-чĕрлĕх отрасльне аталантарассине пысăк тимлĕх уйăракансем çуллен кукуруза çитĕнтереççĕ. Акă Вăрнарти аш-какай комбиначĕ хальлĕхе 155 гектар акнă.
Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф) Китайпа Монголи Хĕвелтухăç çĕршывĕсене тĕпчекен пĕрремĕш ăсчах пулнине пурте пĕлетпĕр ĕнтĕ. Вăл 1777 çулта Шупашкар районĕнчиТипнер ялĕнче çуралса ӳснĕ. Никитăн аслашшĕпе ашшĕ те тĕн çыннисем пулнă, тен, çавăнпах арçын ачана та Хусанти тĕн семинарине вĕренме янă. Çак семинарине пулас манах лайăх паллăсемпе вĕренсе пĕтернĕ. 30 çула çитсен вара Иакинфа аякри Китай çĕршывне миссионер пулма, урăхла каласан христиан тĕнне сарма янă. Анчах та вăл ытларах тĕн ĕçĕпе мар, ăслăлăх енĕпе ĕçленĕ. Чăн малтан кĕске вăхăт хушшинче китай, монгол, тибет чĕлхисене вĕреннĕ. Вĕреннĕ çеç мар, вĕсене тарăннăн тĕпченĕ, вырăсла-китайла сăмахсар кăларма ĕмĕтленнĕ. Китай çĕрĕнче вунпилĕк çул пурăннă хыççăн каялла Раççее таврăннă. Хăйĕнпе пĕрле тĕвесем çине тиесе калама çук пысăк тупра: ултă пин те сакăрçĕр килограмм алçырăвĕсемпе кĕнекесем илсе килнĕ. Вĕсене тепĕр хут тĕпчесе йĕркелесе Ази халăхĕсен историпе ӳнерĕ, этнографипе географийĕ çинчен кĕнекесем пичетлесĕ кăларнă.
Çу уйăхĕн 15-мĕшĕнче Йĕпреç районĕнчиПучинкери вăтам шкулта вĕренекенсемпе вĕрентекенсем вăййа тухрĕç. Çанталăкĕ те илемлĕ пулчĕ¸ хĕвелĕ пăхать¸ шкул çумĕнчи стадион сарă чечек кавирĕпе витĕннĕ. Çакăнта çерем çинче çамрăк хĕрсемпе каччăсен вăййи çаврăнать. «Илемлĕ¸ илемлĕ¸ чăваш вăййи илемлĕ…» янăрать таврана вăйă юрри. Ăмсанмалла хитре тĕрĕ-эрешлĕ чăваш кĕписем тăхăнн㸠ахах-мерчен тухьяллă хĕрсемпе каччăсем вăйă курма килнĕ ял халăхне чуна уçăлтаракан сăвă-юрăпа¸ ташă-кĕвĕпе савăнтарчĕç. Уяв концертне вĕрентекенсем «Чечеклен¸ Чăваш ен! юрăпа уçрĕç¸ ун хыççăн кашни класс хăйĕн пултарулăхĕпе паллаштарчĕ. Чи хаваслă самант вара аслă класра вĕренекен хĕрсемпе каччăсен тупăшăвĕ пулчĕ. Хĕрсем кĕвентепе шыв йăтрĕç, чечек çыххи пуçтарчĕç.., каччăсем пĕр-пĕринпе вăй виçрĕç, вĕрен туртрĕç…
Халăх йăли-йĕркине, сăмахлăхне, юрри-кĕввине сыхласа хăварас тесе йĕркеленĕ уяв кăçал 15-мĕш хут иртрĕ. Кăçалхи уява пучинкесем Республикăра Чăваш чĕлхи тата Чăваш Патшалăх Символĕсен кунĕсене уявлама пуçланăранпа 20 çул çитнине халалларĕç.
Паян, çăвăн 15-мĕшĕнче, Вĕренӳ министерствинче Чăваш чĕлхин пĕрлехи комиссийĕн черетлĕ ларăвĕ иртрĕ. Ăна Чăваш Республикин вĕренӳ тата çамрăксен политикин министрĕ Иванов Владимир Николаевич ертсе пычĕ.
Пурĕ комисси пайташĕсем 4 ыйту пăхса тухрĕç: «Тăван чĕлхен кун-çул хевти» çавра сĕтел панă сĕнӳсене ырласси; Раççей Федерацийĕпе Чăваш Республикин хисеплĕ ячĕсен куçарăвне çирĕплетесси; чăваш çыравçисен псевдонимĕсене йĕркене кĕртесси; Комиссин 2012 çулхи 2-мĕш ларури ыйтăвĕсене палăртасси.
«Тăван чĕлхен кун-çул хевти» çавра сĕтелĕн сĕнĕвĕсенче ырă шухăшсем нумай пулнине палăртрĕç. «Хăш-пĕрисем, паллах, укçа-тенкĕ тупма май килменрен тата ытти сăлтавсене пула сĕнӳ шайĕнчех юлĕç, теприсемпе вара ĕçлеме тивĕ», — тесе пĕтĕмлетрĕç.
Раççей Федерацийĕпе Чăваш Республикин хисеплĕ ятсен куçарăвĕсемпе Атнер Петрович Хусанкай паллаштарчĕ. Тăратнă списока 1-мĕш утăмра пăхса тухнă тесе çирĕплетрĕç, гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ асăрханă уйрăм кăлтăксене тӳрлетнĕ хыççăн ăна тепĕр ларура çирĕплетме йышăнчĕç.
2012 çулхи нарăсăн 1-мĕшĕнчен пуçласа пирĕн пĕрлĕх тата Чăваш чĕлхин инçет вĕренӳ центрĕ ачасемпе çамрăксен хушшинче «Çăлтăр çути» комикссен конкурсне ирттерчĕ. Ĕçсене эпир акан 30-мĕшĕччен йышăнтăмăр, халĕ вара çĕнтерӳçĕсене палăртма вăхăт çитрĕ.
Хаклавçăсем шутĕнче пулчĕç: Плотников Н.А, Чăваш халăх сайчĕн тĕп администраторĕ; Сосаева А.А., Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ кил-йыш вулав центрĕн библиотекарĕ; Иванова Н.Г., Чăваш Республикин вĕренӳ институчĕн доценчĕ; Мордвинова А.И., гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕн ӳнер ăслăлăхĕсен пайĕн аслă ăслăлăх ĕçченĕ.
Пур хаклавсене пĕтĕмлетнĕ хыççăн çак ачасем мала тухрĕç:
• 1-мĕш вырăн: Ольга Вазина (Хĕрлĕ Чутай районĕ, Питĕркасси шкулĕ, 10 кл., ертӳçи — Жукова Людмила Валентиновна, чăваш чĕлхипе литературине вĕрентекен), вăтам балл — 4.75;
• 2-мĕш вырăн: Ширяева Наташа, Сергеева Даша (Канаш хули, 10-мĕш шкул, 7 кл., ертӳçи — Яклашкина Светлана Николаевна, чăваш чĕлхине вĕрентекен), вăтам балл — 4.
Юлашки çулсенче пирĕн республикăри шкулсенче чăваш халăхĕн историпе культурине тĕпчесе вĕренессине пысăк тимлĕх уйăра пуçларĕç. Çак пархатарлă ĕçе чăннипе те тивĕçлĕ шайра тума Е.Енькка çырса хатĕрленĕ «Тăван ен» («Родной край») вĕренӳ кĕнекисем хистесе пыраççĕ. Елена Викторовна çак предмета шкулсенче сыхласа хăварас енĕпе те пĕр вăй-халне шеллемесĕр тăрăшать. Кашни класс валли, вĕренӳ кĕнекисемсĕр пуçне, ятарласа ĕç тетрачĕсем хатĕрленĕ. Вĕсемпе кашни шкултах анлăн усă кураççĕ. Хальхи вăхăтра 5-8 классем валли тестсен пуххисем тухнă, 6-7 классем валли видео-материалсем те пур. Каламасăрах паллă ĕнтĕ, ку чăн та питĕ пысăк ĕç. Танлаштарма аса илер-ха: 1992 çулта шкулсенче вĕренӳ программине КРК (культура родного края) предмета кĕртсенех, ачасене те, вĕрентекенсене те питĕ йывăр килнĕччĕ. Çав вăхăтра вĕренӳ кĕнекисем çеç мар, ятарласа хатĕрленĕ программăсем те пулман. Кашни вĕрентекен вара йывăрлăхран хăй мĕнлерех пултарать, çавăн пек тухнă. Улшăнусем ырă енне кайни куçкĕретех.
Тата тепĕр пысăк пуçару — республика шайĕнче 4-7 класра вĕренекен ачасем хушшинче «Родной край» («Тăван ен») олимпиада ирттересси.
Кăçал А.Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркне уçнăранпа 50 çул çитет. Ăна 1962 çулхи утă уйăхĕн 25-мĕшĕнче чыслă уяв ирттерсе никĕсленĕ. Çав çулах çурлан 13-мĕшĕнче, А.Г. Николаев пĕрремĕш хут космос уçлăхне вĕçсе хăпарнă вăхăтра (çурлан 11-15-мĕшĕсем), ăна ун ятне хисеплесе панă.
50 çул тултарнине паллăртса паркра нумай пулмасть кĕл чечек тĕммисене лартрĕç — шăп та лăп 50 тĕм. Хальлĕхе вĕсем ытла та черчен, çавах те тепĕр çул хитре те капăр чечексем çурасса парк ĕçченĕсем патĕ шанаççĕ. Кĕл чечек тĕммисене фото лапамра лартрĕç — сăн ӳкернĕ вăхăтра питĕ вырăнлă пулĕç ĕнтĕ.
А.Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕнче чăн та кил-йышпа канмалăх пĕтĕмпех пур: кунта ялан типтерлĕ, спорт лапамĕсемпе ача-пăча вылямалли вырăнсем пайтах, сăн çапмалли ятарлă лаптăк та пур. Халăха культурăпа паллаштаракан уявсем те чылай иртеççĕ — уяв программисем, пултарулăх ушкăнĕсен концерчĕсем тата ытти те. Хулан тĕп пайĕнче вырнаçнăран ача-пăчапа уçăлса çӳреме чылай ашшĕ-амăшĕ çак парка суйлать. Чăн та халăх кунта ялан йышлă канать.
Сĕнтĕрвăрри районĕнчиÇичĕпӳрт республикăра çеç мар, Раççей шайĕнче те паллă — ку ялта Терентий Дверенинăн музейĕ вырнаçнă.
Дверенин Терентий Парамонович ватлăхра пуканесем ăсталанипе чапа тухнă. Хăйĕн килĕнчех музей йĕркеленĕ. Çак кунсенче Çĕнтерӳ кунне уявланă май унăн музейне айккинче, паллах, хăварма пултарайман — ăста, чылайăшĕ пĕлеççĕ ĕнтĕ, Тăван Çĕршывăн аслă вăрçин ветеранĕ. Нумай аманнă, çавах та Турри ăна вăрçăран сывă таврăнма май панă.
Пукане тавраш тума Терентий Дверенин ватлăхра çеç пуçланă, 2000-мĕш çулсенче. Хальхи вăхăта вара ун музейĕнче 100 яхăн экспонат пур. Ĕçĕсем çавăн пекех район музейĕнче, Чăваш наци музейĕнче упранаççĕ.
Çĕнтерӳ кунĕнче ялти ăстан музейĕпе Çичĕпӳрт халăхĕ паллашрĕ. Экскурсие Николаева А.В. ирттерчĕ — вĕтти те ватти те Терентий Дверенинăн ĕçĕсемпе паллашнă май кăмăллă юлчĕ. Пукане те пуканех — пĕчĕккисене те, çитĕннисене те илĕртетех хăйĕн патне.
Сĕнтĕрвăрринче нумай пулмасть шкул ачисем хушшинче район шайĕнче вутпа кĕрешекенсен ăмăртăвĕ иртрĕ. Унта Октябрьски шкулĕнче вĕренекенсем те хутшăнчĕç.
Ачасен хăйсене тĕрлĕ енлĕ кăтартма тиврĕ — чăнкă пусмапа хăвăрт хăпарма, йывăрлăхсен сукмакĕпе тухма, эстефатăра вăй кăтартма. Теори енчен те тĕрĕслерĕç.
Октябрьски ачисем хăйсене хастаррăн кăтартрĕç:
• Тимофей Фонариков кĕçĕн ушкăнра йывăрлăхсен сукмакĕпе ыттисенчен хăвăртрах тухса 1-мĕш вырăна тивĕçрĕ;
• теори шайĕнче те Октябрьски ачисем малта пулчĕç;
• эстафетăра 2-мĕш вырăна тивĕçрĕç.
Ăмăртăва пĕтĕмлетнĕ хыççăн Октябрьски шкулĕн ачисем 2-мĕш вырăн йышăнчĕç.
По-русски 
Система
