Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Çерçие пирĕн енче «сала кайăк» теççĕ. «Сала» тесе чăвашсем вырăс ялне каланă. Сала — ял, сала кайăк тени апла — ял кайăкĕ тенине пĕлтерет ĕнтĕ. Тĕрĕс каланă. Чăн та ял кайăкĕ вăл çерçи. Мĕншĕн тесен эс ăна ним тусан та ытти кайăксем пек вăрманта е уйра усраймастăн.

Виçĕ пуслăх кайăк çеç теме пулать вăл çерçие; илемĕ те, юрри те çук унăн. Çапах та пăх-ха эс ăна, ăсĕ хăйне кура мар, ытлашшипех. Ялта пурăнсан выçса вилес çуккине питĕ лайăх пĕлет вăл. Ял çынни выльăх-чĕрлĕх усрать. Выльăх-чĕрлĕх таврашĕнче çерçи çулла та хĕлле те мĕн çиес килнĕ çавна тупать. Чее тата хăй: çерçие эс кăсăяна тытнă пек тапă лартса часах тытаймăн. Вĕçме мĕнлерех пултарни çинчен калама та кирлĕ мар; чĕкеçпе танлаштарас пулсан, çерçие ăна кайăк теме те çук, пĕрре ларса канмасăр пиллĕк-ултă минутран ытла вĕçсе çӳреймест, ывăнать.

Ку хăямата-ха, çут тĕнчене пур кайăк та чĕкеç пек вĕçме çуралман тейĕпĕр, этеме сиен кӳрет тата мур çерçийĕ. Уй-хирте тыр-пула мĕн чухлĕ çисе сăтăр тунине шутласан, ăна, çерçие, чи киревсĕр кайăк теме пулать.

Ку çеç-и. Çерçисем вĕсем тĕрлĕ чир-чĕре хăйсен вараланчăк урисемпе илсе çӳресе чăх-чĕпе ертеççĕ. Пирĕн ялта пĕр çулхине çавнашкал инкек те пулса иртрĕ.

Малалла

Юнташ¹ сарса хурсассăн ашăм²,

Хамах выртса каларăм: ашăр!

Тӳсеп. Тӳсе кăларнă тĕшĕ —

Пуçламăшпа кайри кĕрешĕм³.

Çулу çапса тивертнĕ ăввăн

Хыпса çунса кĕлленĕ сăввăм —

Чӳклев кĕлли. Пуçлар-и? Хатĕр:

Вилсе тепре шăтни те — катĕр⁴.

Пĕрех мана: сирсе хăварччăр,

Нихçан ан асăнччăр ята,

Шăм-шаккăм тăрăх утчăр, кайччăр:

Чĕлхем янратăрччĕ кăна!

Ура айне выртса юлсан та

Илтсе выртасчĕ чĕлхеме!

Телейлĕ, кур, хура тусан та

Хускатнă чух ăна этем.

Манас тесен те манаймастăн

Çак этеме, çак сăнара...

Вăл питĕ пысăк, питĕ кăткăс!..

Тен, кăткăсси те çук унран...

Манас тесен те манаймастăн...

Вăл — турă, вăл — чăн-чăн шуйттан!..

Ăна мухтанă та ылханнă!..

Анчах та ярайман асран.

Мĕн чухлĕ юн!.. Куççуль мĕн чухлĕ!..

Йăлт, пĕтĕмпех ăна пула!..

Ăна пулах эпир çĕнтернĕ,

Аркатнă арканми чула!..

Ыттисенчен ытла, тен, пĕлнĕ

Çак çын?.. Тен, çавăнпа

Ниме пăхмасăр, халăх утнă

Унпа, ун хыççăн пĕр Çулпа?..

Хăйне ăна мĕн кирлĕ пулнă?..

Ик сăран атă та шинель...

Влаçне чăнах та вăл юратнă,

Паман çынна хăй пуканне.

Анчах вăл çĕршыва çĕкленĕ!..

Арканнă, пĕтнĕ çĕршывран

Вăл Аслă Çĕнтерӳçĕ тунă!..

Ăçтан, епле çакна манан?!

...Манас тесен те манаймастăн

Çак этеме, çак сăнара...

Вăл питĕ пысăк , питĕ кĕткăс!..

Тен, кăткăсси те çук унран...

17.07.21

Çак пĕлĕт çине ларатăп та, ак,

Тухап та каятăп тĕнче хĕррине!..

Унтан пурсăра та салам эпĕ ярăп,

унтан-чĕререн юратса кашнине.

Çук, çук, эп кунта пит начар пурăнмастăп!..

Кунта манăн пур, тав Турра, пĕтĕмпех!..

Кичем кăна кăшт... Кăшт кăна та мар пулĕ...

Кичемлĕх иккен вăл усал чир пекех.

Кичем мана пит... Ма кичем — эп пĕлместĕп.

Тарассăм килет аякка ман кунтан.

Тĕнче хĕрринче, тен, чĕрем ман лăпланĕ?

Тен, пулăп телейлĕ тинех эп унта?

Çак пĕлĕт çине ларапах эп, ларатăп, —

Вут-Кайăк çине утланса ларнă пек!..

Кичем мана пит... Ма кичем — эп пĕлместĕп,

Анчах та кунта юлаймастăп эп тек.

24.07.21

Хырай Ĕнел

Пысăк кутамкка йăтнă Алюшпа аслашшĕ сăрт çине хăпарчĕç. Малалла тӳрем вырăн пуçланать, çывăхри яла çитсен хулана каякан автобус çине лармалла вĕсен.

Ваççук мучи хулара вĕренекен мăнукне тем тĕрлĕ апат-çимĕç тултарса пачĕ:

— Шупашкар пасарĕнче ял çимĕçне туян-ма хаклă теççĕ. Çăмарта, аш, чăкăт, çу, хăйма çук-им пирĕн? Пурне те хамăр тăватпăр-çке.

Утсан-утсан Алюш канса илес тесе кутамккине çĕре лартрĕ.

— Асатте, кучченеçӳ пăрçа миххи пекех йывăр вара, мĕн-мĕн чикнĕ эсĕ кунта?

— Хресчен апат-çимĕçĕ ĕнтĕ. Урăх мĕн пул-тăр?

Çула тухсан йĕп те пин пăт пулнă çав.

...Аванах кусакан çаврака сăмаха

Куçунти такăнтарчĕ шанманлăх...

Юрртăма⁵ саманта улăштарĕ çăрха⁶ —

Саманта — сывлăша çавăрмалăх.

Самантран — ман валли такăрлатнă çула,

Сулнăка⁷ пăрăнмасăр, тăсатăп.

Ман черет — куçăмра васкамасăр вула:

Тупаймастăн ни шăйрăк, ни катăк.

Шăрçа пек яп-яка та çап-çут, тап-таса —

Тиркевпе тирĕнсе çыхаймастăн.

Хăратмасть: вĕчĕхӳ⁸ те, элчел⁹ те, хаса¹⁰...

Тайăна¹¹ параканăмçăм — Аслă.

Çанталăк

улшăнса тăрать,

çулталăкра

тăватă хут.

Ун пеккине

ман ăш курать,

виççĕр утмăл

пилĕк хут.

Хăшпĕр чухне

тĕлĕнмелле –

ăçтан тухать

çавăн пек çулăм?

Мĕн çуннине те

пĕлмелле –

мĕн-ши эп

ун пек турăм?

Хĕлле, кăштах

сăмса шăнсан,

шалта та

пăрланнă пекех.

Ку япала

часах пулсан,

тухассăм та

килмест текех.

Апла çанталăк

ăшăмра –

пурнăç та

унăн аллинче?

Унта вара

шурă-хура –

ман пурăнасчĕ

варринче.

Малалла

Эпĕ мĕн çырни

манран тухать –

шутлани çинчен

çыратăп.

Кашни сăмах

тӳрĕ пăхать –

кайма çулне

хамах паратăп.

Тĕрĕслесе мана

хĕсмеççĕ,

мĕншĕн ун пек çыран

темеççĕ,

мана укçа та

тӳлемеççĕ,

нумайăшĕ

мана пĕлмеççĕ...

Пурăннă чух ман

çырмалла,

сăмса çĕклесе

çырмастăп.

Мĕн панине

пурăнмалла,

чуххăм та чаххăм

пурăнмастăп.

Çĕре çити эп

авăнман,

нихçан та эпĕ

парăнман,

кивçен илсе те

пурăнман,

хамăн ята та

варламан.

Пĕр ăслă çын

мана каларĕ:

«Çичĕ çын

сана пĕлсен,

сан сăвăсен

çирĕп тымарĕ

типмест кайран та –

эс вилсен,

эх, тытăнаççĕ

вулама,

сăвăсене

паллă лартма,

пичетлесе те

кăларма,

санăн ятран

укçа тума».

Манăн сăвăсене

вулаççĕ,

канаш парса та

пулăшаççĕ –

Ку вăл мана

савăнтарать,

Малалла

Кашни кунах

çăлкуç шывне ĕçместĕн,

тутанса пăхни

мĕне тăрать.

Тутанмасан

ун тутине пĕлместĕн,

тата вара,

мĕн чул ĕçме юрать?

Çĕр айĕнчен тухать,

вăл питĕ сивĕ –

хĕлле те е çулла та

пĕр пекех.

Ĕçеймĕн ытлашши,

шăла та тивĕ –

анчах çăлкуç туртать

магнит пекех.

Пĕр-икĕ тĕлпулу

манăн умра тăрать –

пуçра аса-илӳ

çăлкуç çинчен.

Чăнахах пек вара –

çăлкуç тапса тăрать.

Сăмах пырать кунта

куçсем çинчен.

Вăрманти çăлкуç пек

ун куçĕсем –

чĕре пекех тапса

тăраç вĕсем.

Ун пек хитре куçа

ку таранчен курман,

хăйĕн патне чĕннĕ пек

мана вăрман.

Ытла тĕлĕнмелли те

çук кунта –

эпĕ курнă çăлкуç

вăл – вăрманта.

Вăрманти çăлкуç

пекех куçсем –

ăçта пăхмаллине

хăйсем пĕлеç вĕсем.

Нумай çын вăрманта

çăлкуç курман –

питĕ тутлă шывне

ĕçсе курман.

Малалла