Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Килте, арăм умĕнче

Вăл пурне те критиклет:

— Пирĕн организацинче

Путлĕ çын та çуккă, — тет.

Уншăн пуçлăх пит тӳрккес,

Çынсене ятлать ялан.

Ăшă сăмах илтмĕн эс

Нихăçан та вăл муртан.

— Заместителĕ тăмсай, —

Критик арăмне калать. —

А бухгалтерĕ пĕрмай

Кĕленче ăшне путать.

— Ырри пур-и ыттисен?

Мăй таран-çке кăлтăксем.

Пур-мĕн взятка илекен,

Пуçтахсем, эгоистсем...

Эпĕр çеç пĕр шавламасăр

Тĕрмешетпĕр кăткăлла.

Пурпĕр ят тивет вышкайсăр, —

Упăшка хĕрсе калать.

Çав çитменлĕхсем çинчен

Ун каласчĕ пухура.

Анчах вăл унта çитсен,

Çăварне уçма хăрать.

Шап-шур тутăрпа чĕркенĕ çырусем

Анюк аппана епĕ мĕн пĕчĕкрен пĕлетĕп, анчах унпа чуна уçса калаçнине астумастăп. Ача чухне вăйă-кулă маларах пулнă — шухăшлă сăмах тĕлне пĕлмен. Кайран вăл Волгоград тăрăхне пуçĕпех куçса кайнă тенине илтнĕччĕ.

Пĕррехинче пирĕн пата тăпăл-тăпăл кĕлеткеллĕ, ватлăх енне сулăннă хĕрарăм килчĕ. Эпĕ ăна пĕрре пăхсах палларăм — Анюк аппа. Унăн пĕвĕ-сийĕ нимĕн чухлĕ те улшăнман — çур ĕмĕр каяллахи пекех. Кулли те çавах. Вăхăт çаврăмĕ хăварнă йĕрсем те пур: Анюк аппан хурăн кăчки тĕслĕ хăмăр çӳçĕ кăвакарнă, шухăшлă куçĕ путса кĕнĕ, куç хăрпăкĕсен икĕ енĕпе те кукăр-макăр пĕркеленчĕксем палăраççĕ.

— Анюк аппа, питĕ аван-ха эсĕ килни. Пĕр-пĕрне çĕр çул пĕлетпĕр — пĕрле ларса чей те ĕçмен, — тетĕп хăнана хывăнма пулăшнă май.

— Юри сан пата килтĕм, Микулай шăллăм, кирлĕ ĕçпе, — калаçрĕ Анюк аппа.

— Мĕн çăмăлпа кирлĕ пултăм-ши?

— Пулман хуняман юлашки сĕнĕвĕ килме хистерĕ.

— Ай турух, мĕн калаçатăн, Анюк аппа? Пулмасла халап каласа тĕлĕнтересшĕн пулĕ-ха? — кăсăкланса ыйтрăм эпĕ.

— Çук. Чăн пулнине каласа парасшăн. Çулталăк каялла курнă тĕлĕк асран тухмасть. Эпĕ Лявуçа (вăл манăн çамрăк чухнехи савниччĕ) качча тухма хатĕрленетĕп пек. Пулас упăшка сĕтел хушшинче ларать, мана кăчăк туртса хăйпе юнашар ларма чĕнет. Эпĕ хыпалансах ун еннелле талпăнтăм. Сасартăк манăн çула Лявуç амăшĕ (Елюк аппан йывăр тăпри çăмăл пултăр) пӳлчĕ. «Тăхта-ха, хĕрĕм, — терĕ вăл, — Лявуç патне кайма ĕлкĕрĕн. Малтан çак нухрата тыт та курма килнĕ халăха валеçсе пар». — Çапла каларĕ те Елюк аппа мана йĕкĕр ывăç кĕмĕл укçа пачĕ. Шарт сиксе вăрантăм. Тĕлĕк пĕлтерĕшне пĕлес тесе чылайччен шухăшларăм. Тавçăрса илтĕмех. Тĕлĕкри туй — вилене. Чăнах та çапла пулчĕ. Манăн ĕлĕкхи савни Лявуç вилнĕ тенине илтрĕм. Елюк аппа мана Пирĕшти пулса хӳтĕлерĕ пуль — ывăлĕн юратăвне паян кунччен те асран кăларманшăн хута кĕрет ĕнтĕ. Çичĕ теçетке урлă каçрăм пулин те халех вилместĕп-ха эппин. Виличчен çур ĕмĕр хушши чунра капланнă ăш вăркавне ирттерсе ямалла. Унсăрăн ĕмĕрлĕх канăç тупаймăп.

Малалла

Ялта, хулара, уй-хирте

Персе, касса тăкнă çынсем.

Хитре пурнăç кĕтнĕ çĕртен

Вĕлернĕ таса ачасем —

Хушаççĕ паян кăшкăрсах

Фашизм вăйне тĕп тума!

Аманнă пирки асаппа

Вутра çунакан салтаксем,

Тискер фашистран хурлăхпа

Усал мăшкăла тӳснисем —

Хушаççĕ паян кăшкăрсах

Фашизм вăйне тĕп тума!

Арканнă хула тĕпĕсем,

Кашни сыпăнми ванчăк чул,

Çунса кăмрăкланнă ялсем,

Хирти йăлт таптаннă тыр пул —

Хушаççĕ паян кăшкăрсах

Фашизм вăйне тĕп тума!

Хушаççĕ вĕсем хистесех

Хаяррăн тăрса çапăçма,

Фашизм йăхне тĕнчипех

Мĕн пур çĕр çинчен тасатма!

Тăван çĕршыв — чечеклĕ сад пахчи!

Сана хаклать çĕршер мĕльюн ĕç çынĕ.

Эп савăнап, эп — çак çĕршыв ачи,

Эп кунта çеç ӳссе телейлĕх илнĕ.

Тăван çĕршыв — юратнă чăн аннем!

Эсĕ мана лăпкавлăн çитĕнтертĕн.

Эпĕ туйман асап, хĕн-хур мĕнне,

Ку тарана çитсе пулман ман тертĕм.

Тăван çĕршыв! Манран сана тавах!

Эп сан ытамунта кăна телейлĕ.

Эп санра çеç тупса юратăва

Пĕр санпа çеç эп сывă та кĕрнеклĕ.

Анчах ман телее тăшман тĕллет

Ĕмĕрлĕхех манран туртса илесшĕн.

Тăшман çăткăнлăхне эпĕ пĕлеп, —

Вăл ман çăкăрăма тытса çиесшĕн.

Вăл ман аннен хавас ватăлăхне

Вăхăт çитмесĕрех тискер вĕçлесшĕн.

Пĕлеп тăшман аллин хаярлăхне, —

Вăл ман шăллăмсене хĕçпе тиресшĕн.

Вăл ман вунсаккăрти çамрăклăха

Ирсĕр атти айне хурса таптасшăн.

Вăл ман савни çине ассăн пăхать, —

Ăна хăй мăшкăлĕ тăвасшăн.

Тăван çĕршыв! Итле, тупа тăватăп:

Хам телее мĕн пур вăйпа эп хӳтлĕп.

Малалла

Чи лайăх вăхăта эп вăрçăра ирттертĕм.

Пăрлантăм юр çинче, ислентĕм шурлăхра.

Хĕрсе ĕçлес чухне винтовкăран тĕллерĕм,

Хĕре чуп тăвас чух — юн тулчĕ çăвара.

Пин градуслă вутра металл та, çын та çунчĕ.

Кĕтмен хăнасене вĕрентрĕмĕр эпир.

Мускавăн çăлтăрĕ сӳнмерĕ, çутă юлчĕ,

Кăкăр тулли сывларăмăр: «Сывă пултăр мир».

Халь эп асилтеретĕп, халăхсем, сире:

Кун-çулăмăр килет пĕрле кар тăнинчен.

Каллех ан хыптăр вут ешерекен Çĕре,

Шутлар иртни те пуласси çинчен!

Çуралнă çĕршыв çул тавра тăрса юлчĕ.

Çеçкеллĕ вăрман, чечекленнĕ çаран...

Кашни чĕрĕ çулçă пуç тайрĕ, ал сулчĕ.

Хаяр вăрçăран çĕнтерсе килме сунчĕ:

«Эс паттăр пул, — терĕ. — Вĕлер тăшмана.

Ун юнлă ури ан варалатăр мана!»

Çуратнă анне йĕрсе юлчĕ, мăнтарăн!

Вăл — ывăлшĕн ĕмĕр хăранă чĕре.

Анне калани чуна тиврĕ-çке тарăн:

«Хăюллă пул, ывăлăм! Çапăç, ан парăн!

Ан таттăр тăшман эп вĕçлес ĕмĕре.

Ан чавтăр эсрел эп куç хывнă çĕре».

Юратнă савни пире лăпкăн чуп турĕ,

Инçе вăркăшса юлчĕ шурă тутри.

Ăсатрĕ — каларĕ: «Ан сивĕнтĕр чунăр.

Шывра та ан путăр, вутра та ан çунăр,

Тăшман çеç хăй юнĕ айне пултăр-и!

Ан пултăр хĕр ĕмĕрĕ мăшкăл хурри!»

Шуратăл ирхи хĕвелпе ялтăрарĕ.

Пĕр касă çил килчĕ таса тухăçран.

Хум хыççăн хум чупрĕ, хум сикрĕ, шавларĕ,

Пире манайми витерсе вăл каларĕ:

«Çак аслă шывра нихăçан, нихăçан

Пӳрленнĕ ӳтне ан çăвайтăр тăшман!»

Çуралнă Çĕршыв çул тавра тăрса юлчĕ.

Малалла

Валашка Улюшне тахçантанпах курманччĕ. Ытти çулсенче вăл лавккана анатчĕ, пушарнăйсен çуртне юмах çаптарма çӳретчĕ. Ватăлчĕ пулĕ, ун пек чухне çурт умне тухса ларасси те çăмăл мар вĕт. Çулталăкра пĕрре Çимĕке пыратчĕ. Юлашки хут çавăн чухне курнă-тăр эпĕ ăна.

Пĕлтĕр тăван яла канма кайрăм та шутсăр тĕлĕнмелле хыпар илтрĕм. Улюш тете Пухтел вăрманĕнчи пысăк уçланкăра çурт лартнă иккен. Çакна ниепле те ĕненес килмерĕ. Ватлăхра сĕм вăрманта пурăнма çăмăл-им? Шӳтлеме, шăхвăртса калаçма юратать те, тен, тăванĕсем патне вăхăтлăха кӳршĕ яла тухса кайнă вăл?

Кучченеç пекки илтĕм те Пухтел вăрманĕ еннелле лăпсăртатрăм... Хăвăртрах (Улюш тетепе курса капаçас килет. Тен, пӳрт умĕнче пĕччен тунсăхласа ларать, тен, чирлесе ӳкнĕ те — кăмака çинчен те анаймасть апăрша. Хăрах хăлхапа илтнĕ тăрăх, çут тĕнчере çывăх тăванĕсем те юлман унăн...

Вăрман уçланкине çывхарсан илемлĕ кĕвĕ янăранине илтех кайрăм. Улюш тете «керменĕнчен» инçех мар çăмăл машина ларать.

Ак хайхи: вăл пĕччен мар иккен. Ик аллипе хăлаçлансах пĕр арçынпа тем çинчен сăмахлать. Лешĕ унăн сăмахĕсене хут çине çырса пырать. Çак хăна нумай тăмарĕ, пĕчĕк кĕнекине кĕсйине чикрĕ те çăмăл машинăна кĕрсе ларчĕ, унтан район центрĕ еннелле вĕçтерчĕ. Тинех акă Улюш тетепе чун уçса калаçма май килчĕ. Тӳрех калам: эпĕ вăл япăхсах кайнă пулĕ тенĕччĕ, ара, пĕччен çын пурнăçĕ çăмăл-им? Çитменнине — вăрманта кун кунлаканăн. Çакăн пирки хăюлăх çитерсех ыйтрăм.

Малалла

Сана курсан

пăлханчĕ тем ăшра.

Тен, вăл ăшра та мар,

тен, кăшт аялараххăн.

Пĕлесчĕ ман,

мĕн-ма вăл вăхăтра

Эп пит ясар,

çурхи така хăраххăн.

Санпа выртсан

кисренчĕ тем чунра

Тен, юрату тени,

тен, сăнунтан шиклентĕм.

Пĕлесчĕ ман,

мĕн-ма вăл вăхăтра

Савни! Савни! тесех

ăшра йĕклентĕм.

Куçне илмесĕр ман çине

Анне пăхать кив рамкăран.

«Ачам, — тет пек, —

Хура-шурне

Эп курнă, тӳснĕ тем таран».

Ахальтен мар ĕç лашипе

Танлаштаратăп аннене.

Кăкри умне тивĕçлипе

Вăл çакнă вăрçă медальне,

Анне сăнне

Тĕнче умне

Лартас килет Хĕвел çумне.

Таврара çурхи тĕнче шăрши.

Сирнĕ пур чĕрчун хĕл ыйхине.

Сăмсине тĕк йăтнă та çерçи

Йышăнасшăн шăнкăрч вĕллине.

Капăрланĕ сад çу кунĕнче:

Йывăçсен тăртаннă папкисем.

Хĕвел ӳкнĕ аслăк хыçĕнче

Сӳс тĕвеççĕ вăрăм тунасем.

Ытарма çук çакăнти илем:

Утма çул анать шыв хĕррине.

Шур чăлхаллă ешĕл хурăнсем

Ушкăн хĕр пек тухнă ял вĕçне.

Çакăнта эп ӳснĕ пĕчĕкрен,

Çакăнтах ирттерĕп ĕмĕре.

Аттесем таптанă çĕрсенчен

Лайăххи пулсан та тĕнчере...