Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пенси укçи валеçекен иртнĕ çул канăва тухнă Сергей Куçмич патне васкаса кĕчĕ. Кил хуçи кăштах сыпнăччĕ.

— Сергей пичче! Иртнинче пенси панă чух хальхинче хаçатсем çырăнма пулнăччĕ, — тет почтальонка памалли укçана шутланă май. — «Хыпар» тата район хаçатне çырăнăп тенĕччĕ. Çырас пулĕ?

— Ах! Хаçачĕ питĕ кирлĕ те... — салхуланса калаçать пенсионер. — Шутлакаласа пăхрăм та — тăкакĕ нумай-çке. Ку уйăхра çуралнă куна паллă тумалла, эрех валлиех мĕн чухлĕ кирлĕ тата пĕр эрехпе ĕçкĕ тăваймăн çав. Каллех тепĕр уйăха хăвармалла пулать пуль. Тепĕр уйăхра, сăмах та çук, çырăнатăпах, Галя!

Почтальонка «Хыпарăн» çĕр çулхи юбилейĕ пирки те ăнлантарчĕ, анчах çырăнмарĕ Сергей Куçмич — эрех кирлĕрех терĕ пулас.

Паян пире кăлармарĕç урама

Çутă пăр çинче калайла выляма

Ĕнер илтмен анне киле чĕннине

Сисмен тумтирсем пăрланса шăннине

Кантăкран пăхса ларатпăр урама

Ача-пăча пуçтарăннă выляма

Эпĕ те тухса чупаттăм ярăнма

Намăс пулĕ анне куçне курăнма

Кунĕпе ача пăхма хушнă мана

Пĕччен хăварма çук пĕчĕк Ваççăна

Пĕтĕм ача яранаççĕ савăнса

Шăллăмпа пăхса ларатпăр ăмсанса

Чашласа çăвать-и çумăр,

Шыв юхать-и шаркаса,

Почтальон килте лармасть вăл,

Шав çӳрет вăл шапарса.

Шапарса çӳрет пикемĕр,

Килĕрен киле çӳрет.

Ун ĕçне-хĕлне тиркемĕр,

Сăнĕпе те пит хитре.

Куç уçма памасть-и тăвăл,

Çил ӳлет-и ахăрса,

Почтальон килте лармасть вăл,

Шав çӳрет вăл çаврăнса.

Чупса çеç çӳрет пикемĕр,

Килĕрен-киле çӳрет.

Çыру пур, хаçат илсемĕр,

Хаçатпа хыпар çӳрет.

Хĕрелсе килет-и шуçăм,

Кун килет-и хĕвелпе,

Почтальон килте лармасть вăл,

Шав çӳрет вăл сумкипе.

Вĕçсе çеç çӳрет пикемĕр,

Килĕрен-киле çӳрет.

Çыру пур, «Ялав» илсемĕр,

«Ялавпа» калав килет.

Тӳпене тухать-и уйăх,

Каç килет-и юрăпа,

Почтальон килте лармасть вăл,

Тĕл пулать вăл çамрăкпа.

Юрласа çӳрет пикемĕр,

Вăйăран-вăййа çӳрет.

Çыру пур, конверт илсемĕр,

Конвертпа çыру çӳрет.

Çеçкене ларать-и çĕмĕрт,

Малалла

Пĕр ялта пурăнакан вăтам çулсенчи çынсем, Кирилепе Эрхип, кĕçнерни кун пасарта тĕл пулчĕç. Пĕр-пĕрне сывлăх сунчĕç.

— Кириле, мĕн япала туянтăн-ха? — ыйтать Эрхип ун аллинчи пысăк мар курупкана асăрхаса.

— Ан та кала, нуша çитрĕ, хаçат вулаймастăп, — тарăхсах калаçать Кириле. — Хаçатсенче саккунсене питĕ вĕтĕ сас паллисемпе пичетлеме пуçларĕç, шăрка пек те çук. Вулас килет — вулаймастăп. Аптăранипе куçлăх та туянтăм — усси пулмарĕ. Çавăнпа лавккана кĕмелле пулчĕ. Хам нушана каласа патăм та телескоп ыйтрăм. Кулаççĕ çеç. "Телескоп пулăшаймĕ, лупа туянма пултаратăн", — теççĕ. Лупа туянтăм, вун пилĕк хут пысăклатса кăтартаканнинех. Хаçатне те чиксе килнĕччĕ. Вулама меллех мар пулин те, чиперех вуласа пĕлме пулать: сас паллисем те, цифрисем те пăрçа пекех ӳссе каяççĕ...

— Хаклах мар пулсан манăн та туянасчĕ — вуласа пĕлес килет вĕт, — лавкканалла утрĕ Эрхип те.

Вуник çула çитрĕм — юррăм пĕтрĕ,

Улпут хирне кайрăм тыр вырма.

Вунсаккăра кайрăм — пĕве çитрĕм,

Хулăм укçи çирĕ пуçăма —

Кӳршĕ ялти пуян Этремен

Илсе кайрĕ, çирĕ пуçăма.

... Ăмăрт, парсам мана çунатна,

Тухса вĕçем тĕнче ирĕкне.

Çĕлен, парсам мана кĕпӳне,

Шуса тухам курăм хушшине.

Çак тамăк пек тискер пурнăçран

Тухса каям тĕнче хĕррине.

Тыр хушшинчи пиçенĕ

Ӳсен тырра пусмăрлать.

Ах, аттеçĕм, ай, атте,

Эпир апла пулас çук.

Çырма кайăк куккук пур —

Хăй амăшне хисеплемест.

Ах, аннеçĕм, ах, анне,

Эпир апла пулас çук.

Пĕлт айĕнчи тăрнине

Пĕччен прахса хăварнă.

Кукаçиçĕм, кукамай,

Эпир апла тăвас çук.

Кил хушшинчи йытти пур —

Кушака пĕр кураймасть.

Ах, тетеçĕм, ах, инке,

Эпир апла пулас çук.

Выльăхпала кашкăр пур —

Нихçан килшсе пурнас çук.

Ах, куккиçĕм, ах, инке,

Эпир апла пулас çук.

Чанапала шăнкăрч пур —

Пĕрмай вăрçса пурнаççĕ.

Ах, йыснаçăм, ах, акка,

Эпир апла пулас çук.

Уйри икĕ çул юппи

Ик çĕрелле каять-çке.

Ах, шăллăмçăм, ай, кинĕм,

Эпир апла пулас çук.

Уйри юманпа çăки

Пĕрмай уйрăм лараççĕ.

Ах, кĕрӳçĕм, ай, йăмăк,

Эпир апла пулас çук.

Шăлан çинчи кулĕксем

Пĕр чуптуса пурнаççĕ.

Ах, тăвансем, пĕлĕшсем,

Эпир те çапла пурнар-и?

Иртнĕ çул Ваççана ик çĕр тенкĕ кивçен панăччĕ. Пилĕк кунран тавăрса пама пулчĕ. Анчах тавăрса парасси кашнинчех "тепре укçа иличчен" тăсăлса пычĕ. Вунă уйăх та иртрĕ. Халĕ хамах айăпласшăн.

— Мана укçа панă чух эпĕ ӳсĕр пулнă вĕт-ха, памалла пулман, ӳсĕр çын вăл ухмах çын пекех, хăйшĕн хăй явап тытмасть, — тет Ваççа. — Нимĕн те ас тумастăп, ун чухлех илмен пуль.

Аран-аран илтĕм вĕт. Хăй вара укçана тавăрса панă хыççăн тепĕр куннех кивçен ыйтма персе çитрĕ. Памарăм та — кӳренчĕ.

Кивçен пани хăвна валли нуша тупниех.

Тавăрса паманнисем татах пур. Илес шанчăк та юлмарĕ. "Парăп-ха, укçасăрах пурăнмастăн пуль-ха", — теççĕ çеç.

I

Вăрçа кĕнĕ ват салтак

Ĕлĕк мĕн-мĕн пулнине

Юрла-юрла асăнать,

Асăнать те макăрать.

Паттăр пулнă салтакăн

Çӳллĕ кăкăрĕ çинче

Йĕркипеле медальсем,

Йăлтăр-çутă хĕрессем.

Унăн вăрăм юррине

Ялти ватă-вĕтĕсем

Ушкăнĕпе пухăнса

Пуçа тайса итлеççĕ.

Хрансус халăхин патши

Çĕр çывăрмасть, çар пухать:

Ваттине те хĕрхенмест,

Яшшине те шеллемест.

Çĕр хĕрринчи сĕм вăрман —

Витĕр тухми сĕм вăрман

Кăн-кăвак çанталăка

Ĕмĕлкипе хуратать.

Ах. вăрман мар, ним те мар —

Хрансус çарĕн ĕмĕлки

Çӳле витĕрех ӳкет,

Унпа пĕлĕт хуралать.

Турă çырлах, ан пăрах:

Патшамăра вăй парах,

Тăшман вăйне чакарах,

Пирĕн вăя хăпартах.

Улăхри текерлĕксем

Çурхи тырра акнă чух

Хресчен пуçĕ тĕлĕнче

Явкаланса вĕçеççĕ.

Текерле мар, ним те мар -

Ютран килнĕ утлă çар

Лашасемпе таптаса

Малалла

(Матфей, XXVI, 38, 39)

Тĕнчери мĕн пур кун-çулра,

Ах, эсĕ, çак эрне,

Хăвăн тăватă кунăнта

Тĕнчене хуйха ӳкернĕ.

Аллă ик эрне хушшинче

Санăн вăту кунĕнче

Йывăç пахчи ăшĕнче

Христос Туррăмăр тăратчĕ:

Ăшĕ хытă çуннипе

Ӳпне ӳксе кĕл турĕ,

Ангел пулăшнă хӳтĕпе

Тӳсме хĕнне вăл тӳсрĕ,

Пăшăрханса çуннипе

Чĕркуçленсе ларчĕ вăл,

Хăйĕн хĕрӳллĕ кĕллипе

Çапла тилмĕрсе тăчĕ вăл:

«Эй, Манăн ыр Аттем!

Çак эпĕ ĕçес куркаран

Ĕçмесĕр иртме юрасан

Эпĕ ăна ĕçмĕттĕм...

Анчах эпĕ ыйтни мар,

Санăн ирĕкӳ пултăрах,

Манăн унтан иртес мар,

Санăн ирĕкӳ пултăрах!..»

Христос çапла тăнă чух

Усал куçсем кĕвĕçрĕç,

Çĕр варринче тĕттĕм чух

Ăна вĕлерме тытăнчĕç.

Пĕтĕм тĕнче лăпкă çеç:

Пур çĕрте те шăп тăрать,

Пĕтĕм çĕр пичĕ тĕттĕм çеç,

Пĕр уйăх çеç çутатать,

Тулли уйăх çутипе

Пахча илемĕ курăнать,

Пахчанăн таса çулĕпе

Суккăр халăх кĕç пырать,

Малалла

Паян кунччен пурăнса, çак çулсене çитсе пĕр япалана лайăх ăнлантăм. Çын ӳт-кĕлеткерен кăна ватăлать, унăн чунĕ вара чылай чухне çамрăк вăхăтĕнчиех юлать. Анчах çеç хамăн тăван ял (Вăрнар районĕнчи Хураçырма Кушлавăш) урамĕсенче сиккелесе çĕмĕрт-сирень шăршиллĕ каçсенче савнисемпе алран алă çавăтăнса çӳреттĕм пек. Çын пурăннăçемĕн унăн асĕнчи кĕнеке хулăнлансах пырать иккен. Çавсене пурне те хут çине кăларса хурас тăк миçе том пухăннă пулĕччĕ-ши? Уйрăм самантсем хăйсем калавăн вуланнă пулĕччĕç.

Пĕрремĕш самант. Эпĕ пионера кĕретĕп. Ун чухне линейкăра хам çырнă (хамах-ши?) сăвва калатăп… Каярах хĕрсем патне сăвăласа çыра пуçланăччĕ. Ун чухнехи çамрăксем çырăва сăвăласа пуçлатчĕç тата вĕçлетчĕç. Ç Элкер витĕмĕ-ши е хамăр харсăрланнă-ши çавнашкал? Эпир ун чухне пурте сăвăç пулнăн туйăнать мана.

Иккĕмĕш самант. Эпĕ шăрпăк арчине вырнаçма пултаракан радиоприемник пуçтарса ăна «ВитРод» ят паратăп (халĕ те çаплах алă пусатăп). Аслă классенче вĕреннĕ çулсенче «Радио» тата «Химия в школе» журналсем çырăнса илеттĕм, «Наука и жизнь», «Наука и религия» тата ытти хаçат-журнала антăхсах вулаттăм. Пирĕн килте ун чухне телевизор мар, радио та çукчĕ (пӳрт патне пралук карса çитерменччĕ). Тĕнчепе эпĕ хаçат-журнал урлă кăна çыхăннăччĕ. Тен, çавна пулах эпĕ вуласа тухман кĕнеке те юлмарĕ ялти библиотекăра. Кӳршĕ ялти (Вăрнар районĕнчи Кульцав ятлă вырăс ялĕ) шкултан 1966 çулта вĕренсе тухсан радиотехникума та кайса пăхрăм, конкурспа кĕреймерĕм (халĕ Турра тав тăватăп уншăн!). Заводра та, политехника институтĕнче те ĕçлесе тата вĕренсе пăхрăм – чун выртмарĕ, кăмăлăм çырлахмарĕ.

Малалла