Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕррехинче эпир урамра çăлтăрсене сăнаса лараттăмăр. Сасартăк пĕр пысăк çăлтăрĕ пирĕн ума вĕçсе анчĕ. Çав çăлтăр пире пĕлĕт çине илсе хăпартрĕ те кучченеçемпе хăналарĕ. Эпир çăлтăр пирĕнпе калаçнинчен тĕлĕнтĕмĕр. Çăлтăр эпир ташласа е юрласа парсан пирĕн ĕмĕте пурнăçлама пулчĕ. Хамăр ĕмĕте каларăмăр та, вăл ăна пурнăçларĕ. «Сирĕн ют патшалăх çыннисене курас килет-и?», — тесе ыйтрĕ. Эпир: «Курас килет», — терĕмĕр. Çăлтăр пире ют патшалăхри çынсемпе паллаштарчĕ. Вĕсен чĕлхи пачах урăхла, ăнланма та май çук. Эпир тĕлĕнсе итлесе лартăмăр. Пире вĕсен чĕлхи питĕ интереслентерчĕ.

Эпир çăлтăра тăван ял-йышсăр тунсăхласа çитни çинчен пĕлтертĕмĕр. Вăл пире темле тарăн шăтăк патне илсе пычĕ те тĕксе ячĕ. Эпир пĕр кун вĕçрĕмĕр те тăван яла çитсе кил умне ӳкрĕмĕр.

Тантăшсене мĕн пулса иртнине каласа патăмăр. Вĕсем пире пурте ĕненчĕç, интересленсе тимлĕ итлесе ларчĕç. Вĕсен те пĕлĕт çине хăпарас ĕмĕт çуралчĕ.

Елизавета Кашкирова, Надежда Корнилова

(Легенда)

Тăхлан шывлă Сĕве кукринче

«Шуйттан тĕмĕ» текен вырăн пур.

Хĕл çитсен ун тăрри — кĕленче,

Ял енне вĕçтермест шурă юр.

Çак синкерлĕ, усал вырăна

Пĕр енчен хӳтĕлет сĕм вăрман.

Кăнтăрпа хĕвел тухăç енне

Çул туман, çӳллĕ сăрт пулнăран.

Çурçĕре ултçĕр утăм тусан,

Сарăлса ларать ватă Элшел.

Ку ялтан çичĕ çухрăм утсан

Куç умне тухать сарă Пӳркел.

Çак ялсем тахçанах, ĕлĕкех

Пулнă тет хальхинчен те ĕлккен.

Çак ялсен варринче пур масар,

Нихăçан та ăна манар мар.

Ылтăн-тимĕр нихçан тутăхмасть,

Чĕрене витнĕ шар манăçмасть.

Кам илтмен ун çинчен — илттĕрех,

Масарта кураймастăн хĕрес.

Ак пĕрре Элшелсем ĕç пĕтсен

Пуçтараççĕ хăна килĕрен.

Хăнасем пулнă тăхăр ялтан:

Тăхăр хĕр, тăхăр каччă пĕр тан.

Сакăр кун ĕçсе çинĕ пĕрле,

Анчах тăххăрмĕш каç сĕм çĕрле

Кăнтăртан килсе тухнă тăшман,

Малалла

Итлесемччĕ эс, куккук кайăкăм,

Каласам мана, чăпар кайăкăм:

Авăтса куллен ывăнмастăн-ши?

Тек «ку-ку» тесе мĕн шутлатăн-ши?

Ай, куккук пăхать яш вăрман çине,

Тыр-пулпа пуян уй-хирсем çине,

— Ак ку пирĕн, — тет, —

Ай, ку пирĕн, — тет, —

Ку вăл — халăхăн,

Ирĕк халăхăн.

Итлесемччĕ эс, куккук кайăкăм,

Каласам мана, чăпар кайăкăм:

Шутласа капла эс тухайăн-ши?

Хир-вăрман шутне эс тупайăн-ши?

Ай, куккук пăхать çĕн ялсем çине,

Ытарми хитре хуласем çине.

— Ак ку пирĕн, — тет, —

Ай, ку пирĕн, — тет, —

Ку вăл — халăхăн,

Паттăр халăхăн.

Авăтсам ĕнтĕ, куккук кайăкăм,

Шутласам ĕнтĕ, чăпар кайăкăм:

Ял-хула шутне, тен, тупайăн эс,

Ман çĕршыв вĕçне, тен, тухайăн эс.

Ай, куккук вĕçет — инçете вĕçет,

Пуянах çĕршыв анлăшне виçет.

— Ак ку пирĕн, — тет, —

Ай, ку пирĕн, — тет, —

Ку вăл — халăхăн,

Аслă халăхăн.

Килех, хăнам, килсемччĕ,

Тĕпелелле иртсемччĕ.

— Иртĕп те-ха иртессе —

Тап-таса кĕтесĕсем.

Хăш кĕтесĕ тĕпелне

Чухлаймăн та сирĕнне.

Ларсам, хăнам, ларсамччĕ,

Пире кăмăл тусамччĕ.

— Ларăп-ха та, ыр тăван,

Пур çĕрте — пукан, диван:

Ăçтарах ларассине

Чухлаймăн та сирĕнне.

Çисем, хăнам, çисемччĕ,

Сим пыл сăри ĕçсемччĕ,

— Çийĕп те-ха, çиессе —

Куçăм тулли — çимĕçсем;

Мĕнренех пуçлассине

Чухлаймăн та сирĕнне.

Шăтса тухрĕ вăл

Ытарма та çук:

Çеçке çурчĕ вăл

Тырă пиçнĕ чух.

Сар хĕвел пекех

Аякран пăхма.

Сар пуçне пĕкет

Çилĕ вĕрнĕ май.

Сывлăмпа çăвать

Çеçкине ирпе:

Юсанса ларать

Çураçас хĕр пек.

Вутлăн ялкăшан

Тухăçа пăхать,

Вутлă тухăçран

Çут хĕвел тухать.

Хĕвел çаврăнăш,

Ӳс эс кашласа;

Çаврăн, çаврăн эс

Хĕвеле пăхса.

Эпĕ те çапла

Хĕвеле савап,

Пурнăçра ялан

Тухăçа пăхап.

Пĕр ялта чухăн карчăк пурăннă. Унăн ачи-пăчи пулман. Вăл çынсене пулăшнипе тăранса пурăннă.

Пĕррехинче ун патне вăрман урлă ялтан пĕр çын пулăшу ыйтма килнĕ. Унăн хĕрачи вилмеллех чирлет-мĕн. Карчăк ăна пулăшма килĕшнĕ. Вăл кĕçех вăрман урлă каçса хĕрача патне çитнĕ.

Карчăк виç кун хушшинче хĕрачана сыватнă. Тăваттăмĕш кунне килне кайма шутланă. Вăрман тăрăх пынă-пынă та çĕтсе кайнă: киле таврăнмалли çула тупайман. Тунката çине ларнă та çывăрса кайнă. Тĕлĕкре шурă старике курнă. Вăл аллипе киле каймалли çула тĕллесе кăтартнă.

Карчăк куçне уçнă та старик тĕллесе кăтартнă еннелле утнă, вара килне чиперех çитнĕ.

Килте çиме çăкăр та пулман.

Темиçе кун çимен хыççăн çак карчăк ял тăрăх ыйткалама тухса кайнă. Анчах никам та çăкăр паракан пулман. Вара вăл вăйсăрланнипе аран-аран киле çитсе ӳкнĕ. Пӳрте кĕнĕ те шурă старике курах кайнă.

— Эпĕ сана çынсене пулăшнăшăн, чир-чĕртен сыватнăшăн çăкăр парăп, эсĕ малашне тутă пулăн, — тенĕ те çавскер çухалнă.

Пăхать те карчăк: сĕтел çинче темĕн тĕрлĕ апат- çимĕç тата пуçламан çăкăр тăрать. Çав кунран вара карчăк сĕтелĕ çинчен çăкăр-тăвар татăлман тет. Ырă карчăк хăй патне пыракан çынсене хăналаса ăсатса ярать, йывăр самантра ялан пулăшать тет.

Кĕрхи çĕр авăрне эп путрăм та çухалтăм:

ах, йывăр сас пама сас-чӳсĕр авăрта!

Сасартăк чĕрери ĕненӳпе çуталтăм:

— Пĕрех ир пулмалла! — пăшăлтатать тута.

Хура тӳпе епле пĕлĕтпеле хупланнă...

Пĕр суккăр сĕмлĕх çеç мана мĕнпур енчен

ĕнмесĕр хыпашлать: тен, эп камне вăл маннă?

— Эп — çын! Эп — çын! Эп — çын! — калатăп темĕнччен.

Тен, кĕçĕр ман чуна тăвасшăн лачакаллă

эс тăрăшан пĕрмай? Пĕл: пирĕн хушăрах

ун пеккисем нумай — пит ан тăссамччĕ алă,

килпетсĕр шухăшна, тархасшăн, эс пăрах.

Эс, суккăрскер, нихçан курма тĕлленес çук-тăр

ман таврара сиксе çӳрен тăрлавсăрсен

çулланчăк сăн-питне. Сан айăп çук — эс суккăр:

пӳрмен сана курма нимле тĕссем, сăрсем.

Пăтравлă ăс анчах санпа юлташлă, сĕмлĕх, —

лартать вăл тапăсем каварлă алăпа.

Сăмахĕ ун — хура ĕçпе çуралнă сĕлĕх:

çав сăмахпа час-час юнать ăнман шăпа.

Эй, сĕмлĕх тамаши — пăтравлă ăс вылявĕ!

Чараймăн пурпĕрех ху курайман çутта.

Малалла

Шăнкăртатса хуллен юхать çăлкуçĕ,

шутлать пек шăппăн кĕмĕл укçине.

Ун патĕнче мана ялан пит уçă —

Юратрăм эпĕ сиплĕ сулхăнне.

Ахальтен мар вырта-вырта ĕçетпĕр

çĕр тĕпĕнчен тапса тухнăскере.

Çанçурăм тарĕ типессе кĕтетпĕр,

выртса канатпăр ешĕл ĕшнере.

Çемçе иккен ытла та çĕр тӳшекĕ,

ĕçре тĕрек тупсассăн, шăмшакка.

Сӳрĕкленни кунта халь килĕшет-и?

Ун пеккине ятла шакка-шакка.

Кунта хăй тĕллĕн çуралать ыр туйăм —

вăл сăвă-юрă йыхăрать час-час.

Кунта хитре шухăшсемпе эп пуйрăм,

мана сас пачĕ лирика ачаш.

Вулать ăна тӳлек тавралăх сассăр...

Тата пĕр сăн вăрттăнлăхне эс уç:

пур илеме илесшĕн пуль, канмасăр

шутлать халь кĕмĕл укçине çăлкуç.

Сулăнчĕ çу кунĕ ылтăн кĕр енне —

сӳрĕк хĕвеле те йĕркесем чĕнмеççĕ.

Пиçĕ пӳллĕ-силлĕ çамрăк вĕренен

Çулçисем кăвар пек çуттăн чĕтренеççĕ.

Ылтăн кĕркуннемĕр ирттĕр тĕпелех,

çиттĕрех-и ватлăх — кĕмĕл çӳçлĕ ĕмĕр,

куçоенче çеç, тусăм, пурпĕр çиçмелле

çамрăклăх хĕвелĕн илĕртӳллĕ хĕмĕ.

Сана пĕрмай асилтĕм

эп шухăшра: килех!

Лăпкать хĕвел те, сил те пире

унчченхиллех.

Уссех пырать, тăванăм,

хушшăмăрта инçет.

Эп санăн вĕт! Эс — манăн!..

Çил çеç хушша кĕрет.