Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Нумай усă тăван эс,

Хура, хăруш çанталăк!

Мĕнле чĕре çемçемест!..

Чăнах та эс — рай алăк.

Эсĕ çиçĕм кăларсан,

Алă хĕрес хăй хывать;

Эсĕ папай алтарсан,

Тута хăех кĕл тăвать.

Эсĕ аçа çаптарсан,

Чĕре Турра асăнать!

Çанталăк пит шăп тăрсан,

Этем Турра час манать.

Тата пушшă хуралăр,

Хура, хăруш пĕлĕтсем!

Çын чĕрине хускатăр:

Чартăр усал ĕмĕтсем.

— Кукаçи, асатте! — чупса кĕчĕç пӳрте мăнукăмсем. — Пахчана темĕнле кайăксем вĕçсе килчĕç, вăтăртан та иртеççĕ.

— Пысăкраххисен тĕкĕсем симĕссĕн те кăваккăн çуталаççĕ, — тет Вадим.

— Пуç тӳпинче хĕрлĕ тĕпек пур, — пиччĕшне пӳлсех калать Павăл.

— Çĕр улми çулçине те тунине тăрăшсах сăхаççĕ, — васкаса сăмах хушать Наçтук.

— Ăçтан пĕлеççĕ-ха вĕсем сана, кукаçи? — ыйтать мăнуксенчен асли Натали. — Пирĕн пахча тĕлне мĕнле тупаççĕ?

— Çакăн пирки хам та тĕп-тĕрĕс калама-юптарма пултараймастăп. Анчах ĕмĕр тăршшĕпе сунара çӳресе çак кайăксене пĕрре те хур туман. Çавăнпа мана вĕсем ялан ырă çеç сунаççĕ.

Çапла пĕр çулхине вăрмана уттартăм.

Вăрман хĕрринче, пилешпе шăлан ӳснĕ тăрăхра, мана ăсансем кĕтсе илчĕç. Пуç çийĕн вĕçеççĕ-явăнаççĕ, хулпуççи çине пыра-пыра лараççĕ, хăлхаран тем кăлтăртатаççĕ: «Тунсăхларăмăр сансăр, ăçта çухалса çӳретĕн», — теççĕ ĕнтĕ.

— Пахчари çĕрулмине колорадо нăрри çисе ярать вĕт. Вĕсене яра кун пуçтарса ывăнатăп мар-и, — тетĕп хирĕç...

Тепĕр кун сарă питлĕ сар хĕвел хитре хыр çӳллĕш хăпарсанах вăтăр мăшăр ăсан пахчана вĕçсе килчĕ. Кайăксем малтан пĕве хĕрринчи йăмрасен тăррипе вĕçсе çаврăнчĕç те çĕр улми ани çине йĕтрелле «ӳкрĕç».

Малалла

Иртет иккен, пĕтет кун-çул,

Часах курми пулĕç куçăмсем...

Сирĕн умран эпĕ çухалатăп,

Сывă пулăр ĕнтĕ, тусăмсем...

Эх, сăввăмсем... савнă юлташсем,

Епле эпĕ сире юратрăм.

Сирĕн хăватăра шыра-шыра,

Нумай шурă хута хуратрăм.

Ак хăвăртрах вилĕм килсе çитĕ,

Часах чĕнми пулĕ чĕлхемçĕм...

Хут çийĕнчи анчах тăрса юлĕ

Хура тĕсçĕм, салху мĕлкеçĕм...

Никама хĕрхенмен хăруш вилĕм

Илсе кайĕ сиртен уйăрса.

Темле йывăрлăхсем тӳссессĕн те,

Чарăнмарăн çырма тăрăшса.

Пурăнăçăм йывăр пулсассăн та,

Юррăмсемпе хытă савăнтăм...

Выртнă вырăн çинчен тăра-тăра

Çыру çинче лартăм çĕрĕпе,

Темле йывăр хĕн-хур курсан та

Пурăнма тăрăшрăм тӳрĕпе;

Хăш-хăш чухне ăшăм çуннипе,

Хăш чух савăннипе юрларăм...

Эх, юррăмсем... савнă юлташăмсем,

Сире чунтан-вартан юратрăм...

Хăш чух шăнкăрчă пек шăрантартăм.

Хăш-хăш чухне юри юптартăм...

Чăн-чăнласа юлама тытăннă чух

Чисти юхăм шыв пек юхтартăм,

Тăван чĕлхен тăван çырулăхĕшĕн

Малалла

Шыв хĕррипе пыраттăм,

Шыва кĕме каяттăм.

Арман патне çитсессĕн

Йывăç тĕми хумханчĕ —

Пирĕшти сăнĕ курăнчĕ.

Пăхрĕ илчĕ ман çине —

Ирĕлтерчĕ чĕрене.

Эпĕ пăхрăм çаврăнса.

Курчĕ — тути йăл кулчĕ,

Йывăç ăшне пытанчĕ...

Çăвĕ иртрĕ, кĕр çитрĕ —

Пирĕшти асран каймарĕ:

Çавра ура, шурă кĕпе,

Пан улми пек пит çăмарти,

Чие çырли пек тути;

Ункăн-ункăн хура çӳç,

Пĕлĕт тĕслĕ кăвак куç,

Вăлта хулли кĕлетки —

Мана канлĕх памаççĕ,

Арман еннех туртаççĕ.

Каллех вăрçă, каллех çапăçу.

Пăшал сасси илтĕнет,

Тар шăршийĕ ав кĕрет,

Этем юнĕ шар юхать,

Çамрăк пурнăç касăлать.

Каллех вăрçă, каллех çапăçу.

Çынсем, урнă йытăсем,

Тӳрĕ пурнма пĕлменсем,

Тăванлăха манчĕç-шим,

Юратăва пăрахрĕç-шим?

Каллех вăрçă, каллех çапăçу.

Вутра çунать укçа-мул,

Шыв пек юхать тар, куççуль,

Вилĕм юнпа ашкăнать,

Хура халăх ахлатать.

Каллех вăрçă, каллех çапăçу.

Эх, чупăттăм, кайăттăм,

Вăрçă-мура чарăттăм.

Çапăçăва пĕтерĕттĕм.

Чип-чиперех националист ятне пачĕç мана. Çыпăçтарчĕç те хучĕç çав сăмаха ман çума. Çилĕмпе çыпăçтарнă пекех. Асăрханă-и эсир: лаша витинче кашни лаша тĕлне унăн ятне çырса хунă? Хушка унта, Çиçĕм, Асамат, Çăлтăр. Ман çине те çавăн пекех ĕмĕрлĕх ярлăк çакса ячĕç. Националист, и все. Хăть те мĕн ту. Мĕншĕн ун пек ят хутăр-ха эсир мана, тетĕп вĕсене. Вĕсем калаççĕ: эсĕ чăваша ытти халăхсенчен çӳлерех хурасшăн, теççĕ. Мĕн тумалла-ха ман, тăвансем, енчен те этемлĕхĕн пĕтĕм историйĕ чăваш çинче тытăнса тăрать пулсан? Мĕн тумалла, калăр?

Капла ахаль калани ĕнентерӳллех тухмĕ. Çавăнпа эпĕ сире çĕр пин тĕслĕхрен хăшне-пĕрне илсе кăтартам-ха. Библире, мĕнпур кĕнекесен кĕнекинче, çапла çырнă. Адампа Ева йăхĕнчи чи авалхи çыннăн, Ной ятлăскерĕн, виçĕ ывăл пулнă: Сим, Хам тата Иафет. Çапла-и? Çапла. Халь малалла итлĕр. 1925 çулта Шупашкара Николай Яковлевич Марр ятлă чаплă академик килет. Тĕнчери мĕн пур чĕлхесен тĕпчевçи. Хăй те икçĕр чĕлхе пĕлнĕ вăл. Вара çав Марр текен академик халăха пухса «Чăвашсем — Атăл çинчи иафетсем» ятлă лекци вулать, хăй шухăшне тулли тĕслĕхсемпе çирĕплетсе парать. Эппин, эпир — Ной йăхĕнчен тухнă халăх, тепĕр майлă каласан, чи авалхи йăх. Çакна пĕлтернĕшĕн националист темелле-и вара мана? Иафет теорийĕ халь никамшĕн та вăрттăнлăх мар. Сăмахран, чаплă сăвăç Раиса Сарпи те ман пекех шухăшлать ку тĕлĕшпе. И вопше...

Малалла

Усал саспа çил шăхрать,

Йывăçсене авкалать...

Ăна кура чĕре те

Лăпкă выртмас, хускалать.

Тем чул ырă ĕмĕт те

Ĕмĕт хальлĕн çухалать...

Чакнă уйăх час тухмасть,

Тĕттĕм çĕре çутатмасть.

Тулта уйăх хураран

Пуçри шухăш та хура...

Ӳкет перо алăран...

Кĕл тăвам-ха пĕр Турра:

Чĕре пĕртик лăпланми,

Пуçри шухăш çуталми?..

Мĕншĕн эс, çуркунне,

Тек мана астаран:

Юрлама, выляма

Уява чĕнетĕн?

Хитре эс, çуркуннем,

Нумай сан савăнăç,

Нумай санăн янрав,

Нумай ырă шăршă.

Анчах ман хуйхăма

Эсĕ те сӳреймĕн:

Йывăр чул пек выртать

Ман чĕрем çийĕнче.

Аттем мар, аннем мар,

Пиччем мар, йăмăк мар

Мана хуйхă кӳчĕ:

Варлă тус пĕтерчĕ.

Йĕтĕн пек сар çӳçĕ,

Кăвак пĕлĕт куçĕсем,

Нар пек хĕрлĕ тути —

Куçăмран çухалмасть,

Асăмран та каймасть.

Пайтах каç иксĕмĕр

Юнашар ларнăччĕ.

Юрлатчĕ юррине —

Пусаратчĕ чуна,

Ыталатчĕ мана,

Чуптăватчĕ савса,

Кăкăрăм çинелле

Хуратчĕ хăй пуçне.

Сар çӳçне якатса

Ачашлаттăм хĕре,

Çырла пек тутине

Чуптăваттăм унăнне.

Анчах рай пурнăçĕ

Нумаях пымарĕ:

Темшĕн пӳлĕхçийĕ

Ĕмĕте час татрĕ.

Ашшĕпе ют çĕре

Тухса кайрĕ варли.

Унтанпа çыру та,

Хыпар та пулмарĕ.

Унтанпа ман пуçăм

Усăнчĕ çĕрелле,

Унтанпа чĕреме

Тек ĕмĕт пĕр шухăш...

Малалла

Тӳпене паян каçпа

Тахăшĕ хĕмленĕ.

Эпĕ килтĕм хăнана,

Эс мана кĕтменччĕ.

Симĕс тунсăхлă куçпа

Мĕншĕн, ма пăхатăн?

Пытармастăп, ман шутпа:

Эс — чипер хĕрарăм.

Эпĕ çылăхлă, пĕлеп,

Эп çунатсăр кайăк.

Сан аллу кăна сиплет,

Çук кунта ман айăп.

Эп санпа çунат хушап

Пулмасан сан чарăм.

Çухататăп эп пуçа:

Эс — чипер хĕрарăм.

Каçару ыйтма пĕлмес,

Эс те шарламастăн.

Каймалла ман — мĕн теес? —

Хăв та ăнланатăн.

Çăлтăр сӳннĕ тӳпере,

Уйăхĕ çухалнă.

Киле утрăм,чĕрере

Эс — чипер хĕрарăм.

2008 çулхи чӳкĕн 3-мĕшĕ

Çуллахи каникулта эпĕ тăвансем патне Океаниан ятлă пĕр пысăк хулана хăнана кайрăм. Тăвансем мана лайăх кĕтсе илчĕç, хăналарĕç, хулапа паллашма илсе тухрĕç. Кунта парксем нумай. Ачасем выляççĕ, каруççельпе ярăнаççĕ, кимĕпе ишеççĕ, çухăраççĕ, ахăраççĕ. Пĕр хитре парк çумĕнче океан пуçланать. Тĕлĕнсе пăхса тăтăм-тăтăм та пĕр ула кушака курах кайрăм. Вăл эпĕ хăйĕн çине пăхнине сисрĕ те хăрушă саспа çухăрса ячĕ. Хăранипе айккинелле сикрĕм те океана кĕрсе ӳкрĕм.

Самай тарăн анса кайрăм. Куçа уçса пăхрăм та тĕлĕнсех кайрăм. Русалкăсем кайла-майла ишсе çӳреççĕ. Лайăхрах сăнаса пăхрăм та пĕр пĕчĕк пӳрт куртăм. Ун чӳречисенчен усалсем тула тухасшăн чĕрнисемпе чакаланаççĕ. Мана курсан савăнсах кайрĕç:

— Алăк уçса пар-ха, — теççĕ.

Вĕсене шеллерĕм, алăк уçма шутларăм. Уçăпа алăк патне çитсеччĕ, мана пĕр пĕчĕк пулă тĕртсе ячĕ, уçă çĕре ӳксе çухалчĕ.

— Киле каяс килмест пулас санăн, усалсене ирĕке ярсан киле таврăнаймастăн вĕт!!!

Хам та хăраса кайрăм.

— Киле каяс килет, — тесе макăрма пуçларăм.

— Макăракана чăтма пултараймастăп! Пăх, хыçра алăк пур. Вăл сана Çĕр çине киле таврăнма пулăшать.

Малалла