Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Авал, патша пур чухне...

Пирĕн чăваш яльсенче,

Вăрттăн çĕрте пытанса,

Йăвашланса, вăтанса

Пĕр саркайăк пурăннă —

Пит имшеркке курăннă.

Ăна чăваш ваттисем

Çĕрне-кунне пĕлмесĕр,

Хĕлĕн-çăвĕн ĕçлесе,

Хырăç-марăç тӳлесе,

Хĕрӳ ĕçре, туйсенче,

Уявсенче, уйсенче

Ачашласа усранă.

Юнлă патша тарçисем

Ăна сума сумасăр,

Ним вырăнне хумасăр,

Кулса тăнă хурласа,

Хуласене ямасăр,

Çӳреме çул памасăр.

Халĕ ĕнтĕ вăл кайăк

Хулара та пурăнать,

Таçти çĕршывсенче те

Вутăн-хĕмĕн курăнать.

Сасси лайăх юрлама,

Юрри хитре итлеме:

Революци ырлăхпе

Хăй тытăнчĕ питлеме.

Юрла-юрла, сар кайăк,

Шăпчăк сас пек сассупа!

Санăн юнна ĕçекен

Тăшман сăнни хуçăлчĕ!

Сана ирĕк янрама

Аслă тĕнче уçăлчĕ!

«Акă çитрĕ çуркунне!

Тухăр çынсем уçăлма:

Сив хĕл кайрĕ хăй килне —

Çитрĕ вăхăт ырă курма!»

Пире каларĕç çапла.

Ĕнентĕмĕр ачалла:

Пӳртрен тухрăмăр тула,

Но пулчĕ таврăнмалла.

Çитмен пулчĕ çуркунне:

Пур тавралла юр выртать,

Çил çаврăннă сивĕ енне —

Витĕр вĕрет те шăнтать.

Вылякансем:

Успенди, Успенди амăшĕ Анеле — Карпас планета çыннисем;

Эльза — 5-мĕш класра вĕренекен хĕр ача, 12 çулта;

Эдик — Эльзăн пиччĕшĕ, 14 çулта;

Эльзăн асламăшĕ — 78 çулта.

Салтаксем

Урталак патша

Миникат — çар пуçĕ

Пьесăри ĕçсем 31-мĕш ĕмĕрте пулса иртеççĕ.

1-мĕш курăну

Пӳлĕм. Каç. Чӳрече витĕр çăлтăрлă тӳпе курăнать. Алтăр çăлтăр чӳрече тĕлĕнчех. Эльзăпа Эдик пӳлĕмре хăйсем кăна. Эльза тӳпене пăхса, тарăн сывлăш сывласа.

Эльза. Алтăр-çăлтăр — çич çăлтăр, çиччĕ каласан сăвап пултăр…(Пӳрнисене хуçлатса пырать, 5 каласан чарăнать).

Эдик. Пиçмерĕ, пиçмерĕ... Тытăнмалăх та çукчĕ. (Тӳпенелле кăтартса). Пăх-ха, пăх, Эльза, çăлтăр ӳкрĕ.

Эльза. Тӳпере мĕн чухлĕ çăлтăр, çавăн чухлĕ чăваш теççĕ. Мĕн тери анлă, илемлĕ çӳлти тĕнче…

Эдик. Улăхса курасчĕ-çке унта….

Эльза. (Йĕкĕлтесе) Улăхса курасчĕ....

Эдик. (Хирĕç) Алтăр-çăлтăр — çич çăлтăр..

Малалла

Эх, Турăçăм, Турăçăм!

Пур-и эсĕ, çук-и эс?

Сана пĕрре вăрçмăттăм —

Анчах вăрçма хал çитмест.

Мĕншĕн эсĕ çынсене

Ытла питĕ чармастăн?

Мĕншĕн эсĕ вĕсене

Пит ирĕке яратăн?

Эпĕ, сан пек пулсассăн

Ирсĕрленме памăттăм!

Сан пек вăйлă пулсассăн —

Çылăх çипне татăттăм!

Пĕтĕм этем чĕрине

Вĕр çĕнĕрен тăвăттăм,

Пĕтĕм çылăх шухшине

Пуçа кĕме памăттăм.

Çынсен манăн алăра

Усал тума пĕлмĕччĕç,

Хуть те мĕнле вăхăтра

Пĕр ырă çех тăвĕччĕç.

Ваттисене пчиккисем

Тайла-тайла çӳрĕччĕç,

Ясар, вăрă чĕресем

Вăл çынлăха тумĕччĕç.

Никам урам варринче

Эрех ĕçсе ӳкмĕччĕ.

Святой ӳсĕ умĕнче

Çын карманне касмĕччĕ.

Вырсарни кун çитсессĕн,

Хам чирĕке пухăттăм.

Чирĕкăшне кĕрсессĕн,

Кулкалама памăттăм.

Сан пек пулсан, кашнине

Пĕр пек татăк парăттăм.

Ытлашшине — çуккине

Пай памалла тăвăттăм.

Ял вĕçĕнче школ ларать...

Йĕри-тавра казак тăрать...

Учителе тытса тухрĕç,

Мĕн айăпне каламарĕç.

Вĕренекен ачисем

Кăшкăрса ячĕç, мĕскĕнсем,

Ĕсĕклесе макраççĕ,

Вĕрентекен патне туртнаççĕ.

Ак пĕр ачийĕ тăрать,

Çапла макăрса калать:

«Эй, савнă вĕрентекен,

Пире ăса кӳртекен,

Эсĕ пире юратрăн,

Атте вырăнне пултăн,

Пире ырра вĕрентрĕн,

Пиртен эсĕ йĕрĕнмерĕн,

Пур халăхшăн тăрăшрăн,

Хушăн эс кулянмарăн.

Халь пирĕнтен уйăрлан,

Пире хуйăха хăваран.

Сана урăх курас çук,

Сан сăмахна илтес çук,

Шыраса та тупас çук,

Макăрса та çăлас çук.

Эпир сана манмăпăр,

Сан пек пулма тăрăшăпăр,

Санăн ятна сарăпăр»...

Ача çакна каласан,

Вĕрентекенĕ куççульпе,

Çӳлелле пăхса, ерипе

Акă çапла каларĕ:

«Эй, юратнă ачамсем,

Ан макăрăр, ман чунсем!

Мана тытса хупсан та,

Ĕç тăвасси хăвăрта:

Эп тахçанах каланă,

Эсир ăна тăнланă».

..................................

Малалла

Кала мана, Элеçӳ,

Мĕншĕн сан хура куçу

Мана тек канлĕх памасть,

Хам куçăмран çухалмасть?

Карттин çинчи пек сăну

Ма чунăма хускатрĕ?

Ма çав сассу, ăс-тăну

Чĕрем çăвне шăратрĕ?

Мĕншĕн çывăрма выртсассăн,

Эс тĕлĕкре курнатăн?

Пĕр-пĕр ĕç тума тăрсан,

Эсех пуçран тухмастăн?

Кам пулатăн эс: тусăм,

Тăван юнлă йăмăк-и?

Çук, эсĕ, тен, пахарах,

Тăван юнран çывăхрах.

Ĕмĕр санпа пулăттăм,

Хура куçпа пăхăттăм.

Пулăттăм тек çумăнта,

Ăшăнăттăм çывхăнта.

Çĕмĕрт çырли пек куçу

Чĕрем ăшне вырнаçрĕ,

Шур тутăр çыхнă пуçу

Манăн асран каймарĕ.

Ах, мĕншĕн çавă кунне

Эпĕ сана тĕл пултăм?

Ма пăрăнмарăм çурт хыçне,

Ма аллăма эп патăм?

1 пайĕ

Таçти аякри çут тĕнчере никам пĕлмен галактика пур. Çавăнти пĕр планета çинче вăрçă тата пусмăрлăх мĕнне пĕлмен халăх пурăннă.

Пĕр кунхине яланхи пекех ачасем вылянă, çитĕннисем ĕçленĕ. Сасартăк вĕсен икĕ хĕвелĕ пытаннă та, пĕтĕм планета çинче тĕттĕм пулса тăнă. Лирикия ятлă планета çинче Фокс текен пысăк карап анса ларнă. Туслă та тăнăçлă планета çине пин çынлă çар тухнă та пĕтĕм халăха тыткăна илнĕ. Хăшĕ-пĕрисене тарçă туса хунă. Туслă халăх фириканецсене хирĕç тăма пултарайман, мĕншĕн тесен вĕсем ку таранччен вăрçă курман, хирĕç тăма пĕлмен. Вĕсенчен пĕр хĕрача кăна çăлăнма пултарнă. Вăл хĕрача Ирĕкпи принцесса пулнă. Ирĕкпи хăйĕн юлташĕсене, тăванĕсене, ашшĕ-амăшне епле асаплантарнине хăй куçĕсемпе курса тăнă. Унăн пуçĕнче тăван халăхне çăлма шухăш çуралнă. Фириканецсем Хаярпи ятлă хуçана пăхăнса тăнă. Ăна никам та çĕнтерме пултарайман.

2 пайĕ

Ĕмĕтне пурнăçа кĕртме 8 çулхи Ирĕкпи çывăхри Капира ятлă çар планети çине çул тытнă. Кунта вăл Хаярпине хирĕç тăмалли, çĕнтермелли мелсене вĕреннĕ. 10 çул тăрăшса вĕренни сая кайман. Вунсакăр çул тултарнă тĕле Ирĕкпи тем тума та пĕлнĕ: хĕçпе те питĕ ăста усă курнă, тытăçса чи вăйлă ăстана çĕнтерме пултарнă. Хăйĕн халăхне ирĕке кăларас тесе вăл тем тума та хатĕр пулнă.

Малалла

Пирĕн Раççей питĕ пысăк,

Ах турă!

Вĕçĕ-хĕрри курăнмасть,

Тур çырлах!

Улпучĕсен хырăмĕсем,

Ах турă!

Пичĕке пек тулса тăрать,

Тур çырлах!

Пуçлăхсем, полицайсем,

Ах турă!

Пуçа ухса çех тăраççĕ,

Тур çырлах!

Куçĕсене пăхма хăрăн,

Ах турă!

Çĕлен пекех пăхкалаççĕ,

Тур çырлах!

Аллисенчи саламатсем,

Ах турă!

Ним айăпсăр çаптараççĕ,

Тур çырлах!

Кăкрисенче медалĕсем,

Ах турă!

Çăлтăр пекех курăнаççĕ,

Тур çырлах!

Йыттисене юратаççĕ,

Ах турă!

Шур кулачă çитереççĕ,

Тур çырлах!

Ĕççыннисем, хĕресченсем,

Ах турă!

Нумайăшĕ выçă лараç,

Тур çырлах!

Пирĕн Раççей тырри-пулли,

Ах турă!

Ниçта чиксе пĕтерес çук,

Тур çырлах!

Хулисенче, ялĕсенче,

Ах турă!

Вĕçсĕр-хĕрсĕр ыйткалакан,

Тур çырлах!

Пирĕн Раççей питĕ чаплă,

Ах турă!

Пĕтĕм çынна тĕлĕнтерет,

Тур çырлах!

Ĕç çыннипе хресчен юнне,

Ах турă!

Сĕлĕх пекех сăхса тăрать,

Малалла

Мĕншĕн эсĕ тĕлĕкре

Мана час-час курнатăн?

Мĕншĕн курнă тĕлĕшре

Ачаш куçпа пăхатăн?

Мĕншĕн санăн аллусем

Мана кăчăк туртаççĕ?

Мĕншĕн çӳхе тутусем

Илĕртмелле кулаççĕ?

Капла тĕттĕм каç пулни

Кун çутинчен лайăхрах.

Тăн çухатса тĕлĕк курни

Чĕр пурнăçран аванрах.

Çĕрле санпа савнатăп,

Кунра саншăн тунсăхлатăп.

Мĕншĕн тул çутăлать-ши?

Мĕншĕн тĕлĕк татăлать-ши?

Макăр, макăр, çанталăк:

Макăрмалли вăхăт халь!

Ӳкрĕ-ӳкрĕ куççуль тăк,

Савăнмалли сахал халь!

Самани те латлă мар,

Кунĕн-çĕрĕн юн юхать.

Тырри-пулли пит начар,

Вăл та пулин хуралать.

Макăр, макăр, çанталăк!

Макăрмалли вăхăт халь.

Ӳкрĕ-ӳкрĕ куççуль тăк,

Савăнмалли сахал халь.