Пушкӑртстанри Ермеккей районӗнчи Эрехӗрри ялӗнче ҫуралса ӳснӗ Татьяна Ванюшина ял хуҫалӑх наукисен кандидатне вырӑнтисем асра тытаҫҫӗ. Унӑн ӗмӗрӗ вӑрӑмах пулман. Анчах ҫӑв хушӑра вӑл ырӑ ят хӑварма ӗлкӗрнӗ.
Шӑпах ентешне халалласа тӑван ялӗнче «Тивлет» чӑваш культурин уҫӑ фестивальне йӗркелеҫҫӗ иккен. Йӑлана кӗнӗ мероприяти кӑҫал пиллӗкмӗш хут иртнӗ.
Хӗрарӑм Пушкӑрт патшалӑх ял хуҫалӑх институтӗнче пӗлӳ илсе агроном профессине алла илнӗ. Стажировкара вӑл Германире пулнӑ. Пултаруллӑ пулнӑран ӑна хӑй вӗреннӗ аслӑ шкулта ӗҫлеме хӑварнӑ. Унӑн ҫӗре яхӑн наука ӗҫӗ пичетленсе тухнӑ, ҫав шутра нимӗҫ чӗлхипе те.
«Урал сасси» хаҫат пӗлтернӗ тӑрӑх, Эрехӗрри хӗрарӑмӗ Раҫҫейри «Чӑваш пики-2002» конкурса хутшӑнса иккӗмӗш вырӑна ҫӗнсе илнӗ. Унсӑр пуҫне Эрехӗрри хӗрӗ хӑй вӑхӑтӗнче сенкер экран ҫине тухса «Тивлет» чӑвашла кӑларӑма та ертсе пынӑ, «Нарспи» фольклорпа этнографи чӑваш халӑх ансамбльне те ҫӳренӗ.
Ҫу уйӑхӗн 29-мӗшенче Пушкӑртстанри Пелепей тӑрӑхӗнчи Слакпуҫ ялӗнче чӑваш литература классикне, вилӗмсӗр «Нарспи» авторне Кӗҫтенттин Иванова халалласа «Санӑн ятупа мӑнаҫланатпӑр» уяв иртнӗ.
Вырӑнти «Урал сасси» хаҫат халӑх тетелӗнчи хайӗн пабликӗнче хыпарланӑ тӑрӑх, унта Мускаври, Чӑваш Енпе Тутарстан республикисенчи, Чӗмпӗр облаҫӗнчи сумлӑ хӑнасем хутшӑнаҫҫӗ. Вӗсен йышӗнче - Раҫҫей Геройӗ, Раҫҫейри чӑвашсен наципе культура автономин председателӗ Николай Гаврилов генерал-лейтенант, Мускавра 1980 ҫулта иртнӗ Олимп вӑййисен призерӗ, ирӗклӗ майпа кӗрешессипе СССР спорт мастерӗ Сергей Корнилаев тата ыттисем те пулнӑ.
Паллӑ чӑваш журналисчӗ, Чӑваш Республикин культурӑн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ, публицист, поэт, писатель Лидия Филиппова ҫак
кунсенче ҫӗнӗ кӗнеке кун ҫути кӑтартнӑ. Хальхи, «Предки – наши корни, мы – их плоды…», ятли авторӑн йӑх-несӗлӗпе паллаштарать.
Ку кӑларӑм валли материалсем хатӗрлес тесе вӑл нумай ӗҫленӗ. Тӑватӑ ҫул. Кӑҫӑкланса шыранӑ, пӗрчӗн-пӗрчӗн пухнӑ, ҫине тӑрса тӗпченӗ. Тӗплӗн тунӑ ӗҫре Трофимовсен, Филипповсен, Давыдовсен, Сельцовсен, Михайловсен, Захаровсен йӑхӗпе паллаштарнӑ.
«Патшалӑхӑн тата обществӑн мӗнпур ӗҫне туса пӗтереймен, мӗнпур кӗнеке ҫырса кӑлараймӑн. мӗнпур укҫана ӗҫлесе илеймӗн, вӑхӑт шав сиккипе чупать», — ҫакӑн пек шухӑшласа пуҫӑннӑ та Лидия Ивановна ӗҫе вӗҫне те ҫитернӗ.
Ӗнер, К. Иванов поэтӑмӑр ҫуралнӑ кун, Чӑваш патшалӑх академи драма театрӗнче вилӗмсӗр «Нарспи» авторӗн сӑввисене илемлӗ вулакансен конкурсӗн ҫӗнтерӳҫисене чысланӑ.
7-11 ҫулсенчи ачасенчен ҫаксене чысланӑ:
Иван Артемьева тата Анна Чемеровӑна — 1-мӗш степеньлӗ дипломпа, Алиса Укинӑна тата Василий Любимова — 2-мӗш степеньлӗ дипломпа, Виталий Утрендеева, Аделина Колпаковӑна, Дарья Бородкинӑна — 3-мӗш степеньлӗ дипломпа.
12-15 ҫулсенчи ачасенчен ҫаксем палӑрнӑ: Юлия Егорова (1-мӗш вырӑн), Арсений Наумов (2-мӗш вырӑн), Алина Герасимова (3-мӗш вырӑн).
16-18 ҫулсенчисенчен Уляьна Федорова тата Максим Козлов — пӗрремӗш, Анжела Паймина, София Петрова тата Василина Панева — иккӗмӗш, Кристина Матросова тата Клавдия Матвеева виҫҫӗмӗш вырӑн йышӑннӑ.
Унсӑр пуҫне тӗрлӗ номинацире те чысланӑ.
Ыран, ҫу уйӑхӗн 27-мӗшӗнче, вилӗмсӗр классикӑмӑр Константин Иванов ҫуралнӑ кун Чӑваш академи драма театрӗнче поэтӑн кунне паллӑ тӑвӗҫ.
Поэта сума суса 12 сехетре унӑн палӑкӗ умне чечек хурӗҫ. 16 сехетре Константин Иванов хайлавӗсене илемлӗ вулакансен конкурсне хутшӑннисемпе пултарулӑх ӑмӑртӑвӗнче ҫӗнтернисене чыслӗҫ.
13 сехетре тата 18 сехет те 30 минутра театрта поэтӑн вилӗмсӗр «Нарспи» поэми тӑрӑх лартнӑ ҫавӑн ятлӑ спектакле кӑтартӗҫ. Хальхи премьерӑна 2025 ҫулхи раштав уйӑхӗн 5-мӗшӗнче кӑтартнӑ. Ӑна Раҫҫей Федерацийӗн, Азербайджан, Калмӑк тата Тыва Республикисен искусствӑсен тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ Борис Манджиев режиссёр хатӗрленӗ.
«Нарспи» спектакле пӗрремӗш хут сцена ҫине 1922 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 27-мӗшӗнче кӑларнӑ. Инсценировкӑна ҫыраканӗ – П.Н. Осипов, режиссерӗ – И.С. Максимов-Кошкинский, художникӗ – М.С. Спиридонов. Унтан Л.Н. Родионов режиссер лартнӑ «Нарспи» сцена ҫине ултӑ хут тухнӑ: 1941, 1945, 1948, 1960, 1979 тата 1989 ҫулсенче.
Ӗнер, ҫу уйӑхӗн 14-мӗшӗнче, Чӑваш Енри литераторсем Николай Полоруссов (Шелепин) вил тӑпри ҫинче пулнӑ. Поэт ҫуралнӑранпа 145 ҫул ҫитнине асра тытса Шупашкарти Богдан Хмельницкий урамӗнчи 1-мӗш масар ҫинче ӗмӗрлӗх канӑҫа тупнӑ вӑл. Унта ҫитнӗ май ҫыравҫӑсем ытти писатель вил тӑпри патӗнче те чарӑнса тӑнӑ. Кун пирки Лидия Филиппова журналист тата публицист «Контактра» халӑх тетелӗнчи хӑйӗн страницинче пӗлтернӗ.
Николай Полоруссов (Шелепи) 1881 ҫулхи май уйӑхӗн 14 (26)-мӗшӗнче Хусан кӗпӗрнин Чистай уесӗнчи (халӗ Тутарстанри Аксу районне кӗрет) Ҫӗнӗ Ӳселте ҫуралнӑ. 1891-1895 ҫулсенче Мӑкшӑелӗнчи пуҫламӑш шкулта вӗреннӗ.
Раҫҫейри пӗрремӗш революцие путарсан Ҫӗпӗре тухса кайнӑ, чукун ҫул ҫинче рабочире ӗҫленӗ. 1908 ҫулта Красноярска ылтӑн приискӗн кантурне куҫнӑ, икӗ ҫултан каллех хресчен ӗҫӗпе пурӑнма тытӑннӑ. 1914 ҫулта тӑван ялне таврӑнса учительте ӗҫленӗ.
Октябрьти революци хыҫҫӑн ӑна ялти чухӑнсен комитечӗн пуҫлӑхне суйланӑ, вӑл ял совечӗн секретарӗ пулнӑ.
1922 ҫулта Шупашкара куҫса кайнӑ, литература ӗҫне кӳлӗннӗ. 1931 ҫулта суккӑрланнӑ. 1936 ҫулта ӑна Чӑваш халӑх поэчӗ ятне, икӗ ҫултан «Хисеп палли» орден панӑ.
Ӗнер, ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнче, Шупашкарти чӑваш хастарӗсем Иван Яковлев палӑкӗ умне пуҫтарӑнннӑ.
«Ирхине йӗпе-сапана пӑхмасӑр ҫутӑ кӑмӑлпа Иван Яковлевич Яковлевӑн палӑкӗ умне пуҫтарӑнтӑмӑр.
Каҫкӳлӗм Чӑваш патшалӑх академи драма театрӗн Сенкер фойинче Театра юратакансен клубӗн черетлӗ ларӑвӗ иртрӗ.
Хальхинче пирӗн хӑнасем республикӑри чӑваш чӗлхипе литератури вӗрентекенӗсем пулчӗҫ. Хыҫҫӑн пурте пӗрле «Нарспи» спектакль куртӑмӑр.
Пурне те паянхи уяв ячӗпе тепӗр хут саламлатпӑр, инҫе ҫула ҫывӑхлатса Клуб ларӑвне килнӗшӗн, шухӑш-туйӑмӑрсене уҫса панӑшӑн тав тӑватпӑр! Эпир пӗлетпӗр: сирӗншӗн те, пирӗнни пекех, кашни кун — тӑван чӗлхе», — тесе хыпарланӑ Марина Карягина.
Ыран, ака уйӑхӗн 9-мӗшӗнче, Шупашкарти К.В. Иванов ячӗллӗ Литература музейӗнче Николай Полоруссов-Шелепи ҫуралнӑранпа 145 ҫул ҫитнине халалланӑ литературӑпа музыка каҫӗ иртӗ. Унта кирек кам та кайса курма пултарать.
Николай Полоруссов-Шелепи Хусан кӗпӗрнинчи Ҫӗнӗ Ӳсел ялӗнче ҫуралнӑ.
Шкулта 5 ҫул ҫеҫ вӗреннӗ ҫамрӑка Николай Ашмарин тюрколог халӑх сӑмахлӑхне, юррине пухма ыйтнӑ. Сӑвӑҫ ӑсталӑхне туптама ялти учитель Александр Кузьмин пулӑшнӑ. Полоруссов-Шелепи пӗр вӑхӑт Ҫӗпӗрте ӗҫлесе пурӑннӑ. 1922-мӗш ҫулта вӑл Шупашкара куҫса килнӗ. Тутар писателӗсен хайлавӗсене чӑвашла куҫарнӑ. Чӑваш халӑх поэчӗ ята ӑна 1936-мӗш ҫулта панӑ.
Ҫыравҫӑ 1945-мӗш ҫулта пурнӑҫран уйрӑлнӑ. Ӑна Шупашкарти Богдан Хмельницки урамӗнчи масарта пытарнӑ.
К.В. Иванов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх академи драма театрӗнче Чӑваш Республикин тава тивӗҫлӗ артисчӗ Николай Гордеев ҫуралнӑранпа 65 ҫул ҫитнине халалласа асӑну каҫне пуҫтарӑннӑ.
Театрта пӗлтернӗ тӑрӑх, Николай Васильевича чысласа театрта ӑна хисеплекен куракансем, тӑванӗсем, ентешӗсем, пӗр сцена ҫине тухнӑ артистсем пухӑннӑ. Кун пирик культура учрежденийӗ халӑх тетелӗнчи хӑйӗн пабликӗнче паян пӗлтернӗ.
Асӑну каҫне хутшӑнакансем Николай Гордеев калӑпланӑ сӑнарсене аса илнӗ. Театрта ӗҫлеме пӑрахсан та вӑл сцена ҫине тухма пӑрахман — юрӑсем шӑрантарнӑ, пӗччен ҫеҫ мар, мӑшӑрӗпе, Любовь Гордеевӑпа та.
Асӑну каҫне пуҫтарӑннисем ҫав юрӑсене аса илнӗ, мӗншӗн тесен
Николайпа Любовь Гордеевсем пӗрле шӑрантарнӑ юрӑсем те янӑранӑ.
Паян, пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнче, чӑваш элемӗсен — гербпа ялавӑн — авторӗ Элли Юрьев ҫуралнӑранпа 90 ҫул ҫитнӗ.
XX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринчи чӑваш ӳнерӗ ҫак ӑстапа нумай енлӗ ҫыхӑннӑ.
Чӑваш Енӗн пӗрремӗш геральдистне «вут-ҫулӑм чунлӑ ҫын» тесе каланӑ иккен. Ятарлӑ компьютер программисем ҫук чухнех вӑл хӑйӗн шрифчӗсене шухӑшласа кӑларнӑ, Чӑваш Енӗн пӗрремӗш космонавчӗ валли кӑкӑр ҫине хакламалли паллӑна ӳкернӗ, 400 ытла кӗнекене илемлетнӗ, Гагарин кӗперӗн чукун решеткин эрешне ӳкернӗ.
Пулас художник 1936 ҫулхи пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнче Красноармейски районӗнчи Кӗҫӗн Шетмӗ ялӗнче ҫуралнӑ. Шупашкарти ача-пӑча ӳнер шкулӗнче (1949-1951), Шупашкарти ӳнер училищинче (1951-1952), Тбилиссири патшалӑхӑн ӳнер академийӗнче (1958-1964) вӗреннӗ.
+12.3 °C