Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пурăннă, тет, пĕр чăваш ялĕнче Шуçăм ятлă лаша. Вăл хуçипе пĕрле уй-хирте ĕçленĕ.

Пĕррехинче çак лашан тиха çуралнă. Ăна Арçук ят панă. Тиха пĕрре те лара-тăра пĕлмен, кашни кун унпа пăтăрмах сиксе тухнă. Е йытăпа вылять, е курăк канлĕн çиекен чăхсем патне сасартăк чупса пырса лешсене хăратать. Ăна пăхкалать, кăна тинкерет, шăршласа та пăхать, урипе те тĕкет. Пĕтĕмĕшле каласан, питĕ шухă тиха.

Пĕрре çапла çулла Шуçăмпа Арçука, яланхилле, çырмана илсе кайрĕç. Тиха амăшне сăнчăрĕнчен кăкарса хучĕç. Арçук, хуçа кайман чухне Шуçăмпа пĕрле тăракансер, леш йывăçсем хушшинче çухалсанах хаваслăн сиккелеме тытăнчĕ. Ирĕкре-çке! Çырма хĕрринче кашласа ларакан хурăнсем патне ыткăнчĕ.

— Ывăлăм, ытла сиккелесе ан çӳре-ха. Тем курса тăрăн тата санпа! — асархаттарчĕ амăшĕ. Анчах леш, ним илтмен евĕрех, малалла пуçтахланчĕ.

— Сан пек, кунĕпе курăк кавлесе тăмалла иккен, — амăшне илтмелле мар мăкăртатрĕ вăл.

Сасартăк Арçук çывăх тăракан икĕ йывăç хушшинче тӳркĕтеслĕх курах кайрĕ. Ун патне çывхарчĕ, япалана тĕкĕнмесĕр шăршласа пăхрĕ. Хăма та мар, хĕç-тимĕр те мар. Тиха кун пек материалтан тунă япаласем ниçта та курманччĕ-ха.

Малалла

Лăпкă каç. Тӳпере çăлтăрсем тĕлкĕшеççĕ.

Вĕлкĕшсе чĕлтĕрти юр чĕтрет.

Пуçăмра ерипен шухăшсем чĕрĕлеççĕ.

Канăçа çухатса чĕрере.

Астăватăн-ши эсĕ: ун чух калаçатчĕ

Хĕл мерченĕ ура айĕнче.

Тĕксĕм уйăх шупка çутине сапалатчĕ.

Ытарма çук тӳлекчĕ тĕнче.

Çав асамлă каçа чăтаймасăр эп кĕтрĕм.

Пулчĕ вăл тĕлĕкри пек хитре,

Иккĕлле шухăшсем — чун асапĕ пач пĕтрĕ.

Лăпкăн сирĕлчĕ тейĕн тĕтре.

Чуна кĕрсе вĕрет те çил —

Ăна тăнлать халь манăн кил.

Каçа юлайнă юр-тăман

Килсе çитет пит аякран.

Имшер çуртан мĕлт çутинче

Чĕтрет эрешлĕ чӳрече.

Пĕр çурт мăрйи çеç тĕтĕме

Парать çăтма сĕм тĕттĕме.

Ялтан пачах эп уйрăлман.

Унтах-ха яшлăхăм та ман,

Тавах сана, тăван инçет —

Çуралнă енĕм, çут тивлет.

Вăрман хуралчĕ. Сивĕ çил

Ăна хăй аллипе хуратрĕ.

Сап-сарă ылттăн тумтирне

Хывса илсе çĕрте таптарĕ.

Е çавра çилĕн вĕçтерсе

Таçта илсе кайса парахрĕ.

Сив çумăр сивлĕн шӳтерсе

Çырма-çатрасенче юхтарчĕ.

Вăрман салхуллă хурланса

Юр ӳкиччен шăп сывлуллашрĕ.

Çемçе тӳшекшĕн савăнса

Хĕл ыйхине путса хăтлашрĕ.

Эп вилçен, мана пытарăр

Халăхпа, ялпа.

Вилтăпри çине тĕм лартăр

Кайăксем ларма.

Хĕрес çине çырса хăварăр

Халăх вулама.

Ман кун-çул йĕрпе паллашччăр

Арусем çапла.

Вăрçăра ку çын та пулнă,

Таврăннă киле,

Ах, анчах урасăр юлнă

Гитлер нушипе.

Мĕн кăна курман-ши эпĕ

Ирĕк çĕршывра.

Усалпа ялан кĕрешрĕм

Хĕрлĕ усалпа.

Тĕресшĕн ултава хирĕç

Тухрăм эп вăрçа.

Ах, анчах пĕччен эп имĕç

Çав çапăçура.

Тĕрĕслĕхшĕн тăват çул лартăм

Халахшăн тăрса.

Ах, çав! Халăх тăнлаймарĕ

Хĕрлĕ усала.

Ял-йыш халăх — мĕскĕн халăх,

Чĕмсĕр ун сасси.

Мĕскĕн ун малти пуласлăх

Çитĕ курасси.

Çак сăвва туйса çыратăп

Кĕриччен çĕре.

Пур ватти-вĕтти каçарăр

Еххĕм Петĕрне.

Кăрлач, 1989.

Паян ăнсăртран радиопа урăх планета çине вĕçсе кайма ушкăн пухни çинчен илтрĕм. «Тинех мĕн пĕчĕкрен ĕмĕтленннĕ ĕмĕте пурнăçлама вăхăт çитрĕ иккен манăн», — шухăшларăм эпĕ. Çийĕнчех ушкăн пухакан вырăна çитрĕм. Çирĕп тĕрĕслӳ витĕр кăлараççĕ иккен кунта. Çĕр çынран пилĕк çынна çеç хăварнине пĕлсен çак ушкăна лекеймесрен çав тери пăшăрхантăм. Çапах та çав тери пысăк туртăм çĕнтерчех. Эпĕ ушкăна лекрĕм.

Ушкăна лекнисене инструктор пире вĕçевре тĕл пулма пултаракан йывăрлăхсемпе паллаштарчĕ, унран мĕнле тухмаллисене вĕрентрĕ. Вĕçев кунне палăртсан çĕрĕпе çывăраймарăм. Килтисемпе сывпуллашса çула тухрăмăр...

Эпир çĕр планета чăмăрĕ çинчен вĕçсе кайнăранпа виçĕ кун иртрĕ. Хамăр çитес планета патне çывхарса пыратпăр. Командир каласа панă тăрăх, çак планета çинче тĕлĕнмелле чĕрчунсем пурăнаççĕ. Татах та тĕлĕнмелли, çынсем кунта пачах та пурăнмаççĕ иккен. Эппин, эпир кунта малтанхи çынсем пулатпăр.

Пирĕн карап çĕнĕ планета çине анса ларчĕ. Йĕри-тавра сип-симĕс çаран та тап-таса кӳлĕсем. Аякрах мар çӳллех те мар вăрман пуçланать. Шăплăхра кайăксен çепĕç сассисем çеç илтĕнеççĕ. Эпир çак илемпе киленнĕ вăхăтра вăрман енчен урхамахсем тухрĕç те пирĕн енне ыткăнчĕç. Часах пирĕн ума вунă урхамах çитсе те тăчĕç. Ак тамаша! Урхамахсем пирĕн чĕлхепе калаçаççĕ иккен. Пурте чалак урхамахсем! Вăт тĕлĕнтермĕш!

Малалла

Ӳтри суранлă сусăр вырăна

Сисмесĕрех пырать те кансĕр аллăм,

Шурă мăнакăм, кăшт сирсе ăна,

«Тухтăр ятлать» текелешет пĕр майлăн.

Ирĕк çĕре, юратнă вырăна

Çитсе курасшăн васкатать те хапăл,

«Чĕнмен çĕре каймаççĕ пуль ăна»

Тесе лăплантарать шурă мăнакăм

Сана парнелерĕм самант,

Çĕнтерĕвĕм пулчĕ асаплă.

Пĕрмай çавăнпах асăма

Килет вăл юмах пек асамлăн.

Чечек-и ун чух? — çăлтăрсем

Ална тыттарайнă пек туйрăм.

Ытла та кĕтрет-çке парнем,

Тĕнче йăл кулать пире уйрăм.

Пурнатпăр эпир çĕр çинче.

Ав пирĕншĕн вăл та пытанчăк.

Мĕскершĕн этем чĕринче

Тĕнче евĕрлех хăш-пĕр шанчăк.

Пĕлетĕп эп: çав самантра

Чĕре туйăмпа хăвăрт тулчĕ.

Çав пĕчĕкçĕ вăхăт манра

Пит пысăк телей пулса юлчĕ.

Çил çĕрле шаккать килсе.

Хаш сывлать кас-кассăн.

Сивĕ вăл кĕрет илсе

Кантăка уçсассăн.

Çав çиле, тен, пулăшать

Аслатиллĕ çумăр.

Тĕлкĕшет вучах, йăшать.

Иккĕн ларнă çуммăн.

Вăхăт кайрĕ ир енне.

Шурăм пуç шăранчĕ.

Çил хĕвелĕн шевлине

Курчĕ те — шăпланчĕ.

Хытă хупнă кантăка

Яриех уçатпăр.

Юрă тупнă кайăка

Иксĕмĕр тăнлатпăр.

Сар хĕвелĕ хĕртнипе

Хĕлĕн халĕ те хавшать.

Çурхи сывлăш хумĕпе

Чĕрĕ чун ачашланать.

Шур пĕркенчĕке сирсе,

Парăнтарса сив хĕле,

Ака уйăхĕ çитсен

Çитрĕ тăчĕ çуркунне.

Шăнкăравлă шыв юххи

Çырмасемпе варсенче.

Ăшă кунĕсем çитни

Савăнтарать тĕнчене.

Кайăк-кĕшĕк ушкăнпа,

Чĕвĕл-чĕвĕл сасăпа,

Вĕçсе килчĕ хаваспа,

Тулчĕ тавра юрăпа.

Чуна çĕклентерекен

Ешĕл тумлă çуркунне

Вăй илсе пынипеле

Ытарма çук илемне.

Тыткăнлать хăй ăшшипе,

Çу пекех ирĕлтерет.

Хӳхĕм тĕнче ытамне

Çиçĕмле туртса кĕртет.

Селĕм сăнлă таврара,

Ешĕлленннĕ улăхра,

Куç илейми çаранра,

Лаша кĕтĕвĕ çӳрет.

Тăпăр-тăпăр кĕлеткеллĕ

Ăйăрсем¹ те кĕсресем².

Хулăн-хулăн çилхемеслĕ³,

Мăнтăркка купарчисем.

Çирĕп тăлланăскерсем⁴,

Пуçĕсене чикнĕ те

Курăка каçса кайса⁵

Çиеççĕ çатăртаттарса.

Малалла