Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ĕлĕк-авалах пирĕн мăн асаттесем вырăнтан вырăна куçса çӳрекен халăх пулнă. Вĕсем лашасемсĕр ал-урасăр çынсем пекех пулнă. Чылай ĕçре лаша вăйĕпе усă курнă. Чи шанчăклă тус та вăлах пулнă. Кӳршĕллĕ пурăнакан халăхсем чăвашсем пирки çапла каланă тет: «Чăваш çынни çуралсанах лаша çине утланнă пуль». Вырăс халăхĕ вара чăвашсем пирки ак çапла каланă пулать: «Приросшие к коням люди». Вăйăсем те, уявсем те, йăла-йĕрке те лашасемпе çыхăннă. Лаша вĕсен пурнăç çулне кăтартнă тет.

Чăваш çуркунне çитсен çĕнĕ пурнăç пуçланасса, ырă та телейлĕ кунсем çитессе шаннă. Чечексем çурăлни, йывăçсем ешерни, кайăксен асамлă юрри камăн чунне пырса тивмĕ-ши. Çакă ĕнтĕ вăл çĕнĕ, таса, савăнăçлă пурнăç туйăмне çуратать. Çавна май авал чăвашсен пĕр йăла пулнă. Ку йăлана лашасăр ирттерме май пулман.

Урхамах куçне татăкпа çыхнă. Мăшăр шыракан качча е хĕре лаша çине лартса аслă çул çине кăларнă. Урхамахĕ ăçта илсе каять — çавăнта ĕнтĕ çамрăкăн шăпа пӳрни пулĕ. Çак йăла-йĕрке хыççăн нумайăшĕ хăйĕн телейне тупнă.

Çурхи хĕвеллĕ кун чăваш çыннин ал усса ларма вăхăт çук. Анчах паян вĕсем уй-хирте мар. Авалхи йăлана асра тытса яшсемпе хĕрсем паян мăшăр шырама тухаççĕ. Каччăсем кӳмисене хатĕрлеççĕ, хĕрĕсем капăрланаççĕ, ваттисем вара хăйсен ачисене кĕрĕ урхамахĕ «телей çулĕпе» лартса кайтăр тесе кĕл тăваççĕ.

Малалла

Аслă улăхра

Юрă шăранать.

Юханшыв умра

Çаврăнса юхать.

Юрă юрласа

Чăвашсем ĕçлеç,

Курăка çулса

Утă типĕтеç.

Çĕн çĕре куçса

Килнĕ-çке вĕсем.

Ирĕке туйса

Пурăнма çулсем.

Юрă янăрать

Тунсăха сирсе.

Кăмăл хурланать

Чĕрене çисе.

Тăван Çĕр-Анне

Ĕмĕр асăмри.

Çĕнĕ çĕр ани

Чăн ама çури.

Çавăнпа çынсем —

Ентеш чăвашсем

Юрăсем тăсаç,

Юрă йĕркисем

Тунсăхпа çунаç.

Юрататăп тăван çĕршыва,

Хăват панă асамлă шыва,

Юрату парнеленĕ Çĕре,

Çĕнĕ кун паракан çĕн ире.

Юрататăп тăван ял-йыша,

Уйрăм илнĕ кашни чăваша —

Хăйне майлă сăнне, сăпатне,

Тавçăрса илейми пултăкне.

Юрататăп тăван кĕтесе,

Аякри сенкер илнĕ тĕсе.

Пурнăç панă атте-аннене,

Сумлă-ятлă тăван-пĕтене.

Юрататăп тăван çĕршыва,

Юрататăп тăван ял-йыша,

Юрататăп тăван кĕтесе

Ачаран юратса çитĕнсе.

Ăмсанмастăп пачах, тарăхмастăп.

Кĕвĕçмешкĕн те кăмăлăм çук.

Кĕвĕç çын маншăн — мĕскĕн алпастă,

Чурăс чунлă чура вăл кучух.

Сан пекех, ирĕке ăнланатăп.

Эс саркайăк пулма пултарсан,

Мĕншĕн эпĕ хăлат пулаймастăп —

Тивлетӳ ытларах-и мĕн сан?

Савăла савăлпа кăлараççĕ,

Ултава чăнлăхпа хирĕç çап.

Этеме таса чуншăн хаклаççĕ,

Этем чысĕ — чи сулăмлă чап.

1968, çу, 13

Шупашкар.

Юрату сӳннĕ чух пĕрисем, тен, туллин ахăлтатĕç.

Теприсемшĕн пулсан — сӳнсе ларĕ çап-çутă хĕвел.

Хăшĕсем тарăхса пĕрчĕн-пĕрчĕн ука вĕçне татĕç,

Тăшмансем савăнсах юрату çине çакĕç йĕвен.

Чĕлпĕртен уртăнса, арçури пек сиксе тапаланĕç,

Лекрĕ-лекрĕ! тесе тытса хупĕç хӳме-картана.

Сӳнекен юрату умĕнче ан шыра лăпкă канăç:

Юрату çуралсан та, вилсен те — асап пĕр танах!

1968, çу, 12.

Паян кунĕпех урамра чупса ĕшентĕм. Кун мĕнле иртнине те сисмерĕм. Хырăм выçни анчах кун каç енне сулăннине асаилтерчĕ. Кĕтмен туман çĕртенех тата урамра та вăйлă çил тухрĕ. Юлташсемпе сыв пуллашса килелле уттартăм, утнă çĕрте утатăп, чупнă çĕрте чупатăп. Киле çитсессĕнех анне электричество пĕтни çинчен каларĕ. Мĕн тăвас ĕнтĕ тĕттĕмре? Юратнă кĕнекене те алла тытса вуласа ларма çук, çитменнине тата килти ĕçсене те туман. Ыран шкула çаплипех кайма тивет-ши? Тĕттĕмре ларас мар тесе çурта та пулин çутма шутларăм. Юрать тата çуртисене саппасласа хунă анне. Иккĕн лавккана кайсан хамах аннене çурта илмелли çинчен аса илтернĕччĕ. Вара анне пĕрре кăна мар, виçĕ çурта таран илме пулчĕ. Çак вăхăтра çурта килти хуçалăхра чи кирлĕ япала пекех туйăнчĕ. Пӳрт ăш-чиккинче аванрах çутă пултăр тесе эпĕ виççĕшне тӳрех çутма шутларăм, Тен, уроксене те ку çутăра тума пулĕ. Çуртасене çутрăм та сĕтел хушшине аванрах вырнаçса лартăм. Çунакан çуртасем епле илемлĕ! Куç илмесĕр вĕсем çине пăхса ларатăп. Ыйхă та пуса-пуса килет хама, пуçа икĕ алпа тĕревлесе ларатăп. Манăн çывăрмалла мар! Хама хам алла илсе куçа хупмасăр çуртасем çуннине сăнаса ларатăп. Ак тамаша! Çурта çулăмĕ çинче темĕнле сăнар курах кайрăм! Пит хăранипе часрах çуртасем çине вĕртĕм те сӳнтерсех лартрăм. Хам чĕтретĕп.

Малалла

Тĕрлĕ тĕслĕ чул пухас тесе

Пĕринче эп антăм çырмана.

Темĕнле чĕр чун пит тĕсесе

Аякран сăнанă пек мана.

Сив çапать тăрук çан-çурăма,

Ал-урам пуçларĕ чĕтреме.

Ни утма, ни каялла тарма —

Тытăнтăм кĕçех ĕсĕклеме.

Мĕн тăвас-ха манăн, мĕн тăвас?..

Пĕр кĕтмен çĕртен палланă сас

Хăлхана кĕрет таçтан килсе —

Апата чĕнет иккен анне.

Ӳппĕн-теппĕн хыттăн васкаса

Кил енне чупатăп пашкаса.

Аннене йăлтах мĕн туйнине

Каласа паратăп чăннине.

Пуçăмран шăлать мана анне:

«Вăйлă эс хăранă ун чухне.

Чăннипе вара никам пулман —

Туйăннă сана хăранăран».

Анчах илтрĕм эпĕ каç енне —

Кӳршĕсем çухатнă лашине.

Виç сехет шыранă — тупайман,

Лашана ниçта тĕл пулайман.

Ик эрне те иртрĕ унтанпа —

Пуçĕпех çухалчĕ çав лаша.

…Пĕринче татах юлташпала

Куртăм тĕлĕнтермĕш тамаша.

Кăмпана кайсассăн вăрмана

Аташса лекетпĕр чăтлăха.

Малалла

Ши, ши, ши вара,

Çумăр сăвать-ши вара?

Эпĕр кунта юрланишĕн

Намăс пулать-ши вара?

Ши, ши, ши вара?

Кĕр çывхарчĕ-ши вара?

Выльăх вити юсамашкăн

Ял-йыш тытăнчĕ карах.

Ши, ши, ши вара,

Хĕлле пулчĕ-ши вара?

Çул тăвакан асфальт сарма

Халăх пухрĕ шăкăрах.

Ши, ши, ши вара,

Çур пуçланчĕ-ши вара?

Спорт обществи йĕлтĕр бази

Уçрĕ йăпăр-япăрах.

Ши, ши, ши вара,

Çулла çитрĕ-ши вара?

Магазина çăм атăсем

Кӳрсе килчĕç вăр-варах.

Ши, ши, ши вара,

Такмак пулчĕ-ши вара?

Кун пеккине юрланăшăн

Хупмĕç-ши сив ампара?

Хĕр çумĕсем

Эпĕр илсе килтĕмĕр

Тул кĕлти пек пикене.

Тул арпи пек ан тăвăр.

Ай-яр-ай-яр ай-я-я.

Пирĕн йысна пит аван,

Асатте пек туйăнать.

Алне туя тытиччен

Авлантарас терĕр пуль?

Ай-хай йысна пит маттур,

Тайлăк хапха юпи пек,

Тайкаланса, ай, çӳрет.

Ай-яр-ай-яр ай-я-я.

Платник пырать урампа.

Пуртти катăк, курăр-ха.

Ай-хай йысна Ванюк пур,

Шăлĕ катăк, курăр-ха.

Туй ачисем

Сад улмине татман пулсан,

Хĕллечченех юлатчĕ.

Инке хамăр илмен пулсассăн,

Ай-хай, ват хĕр пулатчĕ.

Пирĕн инке пит сарă.

Хăй ялĕнче кам илет?

Çавăнпа яла каймарĕ,

Пирĕн яла хăй килчĕ.

Пирĕн инке ĕçчен, тет.

Ĕçе каймалла чухне

Мăйăр çиме ларать, тет.

Ай-яр-ай-яр ай-я-я.

Пирĕн инке ăста, тет,

Пĕçерме аш яшкине.

Вăл купăста вырăнне

Хупах янă кастрюльне.

Чашăк тулли аш яшки

Малалла

Чăвашлăхпа эпир илемлĕ,

Чăвашлăхпа эпир ансат,

Чăвашлăхпа эпир çĕкленнĕ,

Чăвашлăхпа эпир хăват.

Чăвашлăхпа эпир хунавлă,

Чăвашлăхпа эпир хастар,

Чăвашлăхпа эпир туптаннă,

Чăвашлăхран тухать тымар.

Чăваш ачи, мĕн пĕчĕкрен

Çавна эс пĕл те пул ĕçчен.

Пул эс хастар, пул эс хăват.

Пирте вăл иксĕлми ăрат.