Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ялсем лараççĕ ушкăн-ушкăн

Нумай-нумай Чăваш Енте

Çуралнă ялăм, Илленушкăнь,

Пĕрре çеç Элĕк çĕрĕнче

Кунта сĕм-сĕм вăрман кашланă

Тахçан-тахçан аваллăхра.

Ун чух упа çеç хуçаланнă

Алинкăра та Хăртнăра.

Пăлхар хули юнпа пĕвеннĕ,

Пӳлер кĕлленнĕ-çке вутра…

Иллен чĕнсен çынсем итленĕ,

Çула тухайнă ушкăнпа.

Синкер шăпаллă халăх кайнă

Славян енне, Сăр хĕррине,

Анчах тавралăх тыткăнланă:

— Кунтах хурас ял никĕсне.

Хура тарпа ялсем çĕкленĕ,

Вăрман кăкланă тыр акма.

Уйрăличчен Иллен пилленĕ, —

Йышпа татуллă пурăнма.

Çулсем иртсен ял пысăкланнă,

Уçать хапха пуçламăш шкул.

Арман, лавка та халăх лартнă,

Кăрмăш енне те хунă çул.

Ялти колхоз çунат сарсассăн

Килет хыпар чуна çурса.

Тăван çĕр-шывшăн çапăçмашкăн

Вун-вун ентеш каять вăрçа.

Ĕçлет кунне-çĕрне пĕлмесĕр,

Вăй шеллемест ватти-вĕтти.

Çĕнтерӳре, туссем, пĕлсемĕр,

Пур пирĕн ялăн та тӳпи.

Сан ачусем саланнă пултăр

Балтикăпа Амур таран.

Малалла

Тенеяль ятлă манăн ялăм,

Эп кунта ӳснĕ пĕчĕкрен.

Мĕн пур чунтан ăна эп саврăм,

Халь те саватăп чĕререн.

Эп пĕчĕк чух ялан шутланă,

Мĕнле пуçланнă манăн ял?

Тупсăмне, паллах шыранă,

Тĕлĕнмелле тупнă хурав.

Ача чухне таçта та пулнă,

Пĕррехинче ял вĕçĕнче

Эп пысăк юмана–çке курнă,

Канмашкăн лартăм ун айне.

Юманĕ пысăк та лаштраччĕ,

Пин-пин çулах пурăннă пек.

Пуçра каллех шухăш çуралчĕ,

Тăван кĕтесĕмçĕм çинчен.

Сасартăк эпĕ сасă илтрĕм,

Мăнаçлăн янăрарĕ вăл.

Каярахпа ăнкарса илтĕм,

Юман сассийĕ пулчĕ вăл.

Эп ун çине çаврăнса пăхрăм,

Хам тĕлĕннĕччĕ ун чухне.

Çав самантрах сăмах эп хушрăм:

«Салам, юманăм, асатте!»

Вăл мана хирĕç хуравларĕ:

«Салам, мăнукăмçăм, салам,

Мĕнле ыйту кăсăклантарчĕ,

Çавăн пирки сана калам.

Чылай çул эпĕ пурăнатăп,

Ларатăп кунта пĕр-пĕччен.

Нумай япалана куратăп,

Калас апла ялăм çинчен.

Тенеялĕ Теннерен,

Пуçланнă мĕн авалтан.

Тенне çармăс çынни пулнă,

Малалла

Тăван енĕм Элĕк ен

Сĕм вăрманлă пулнă тет,

Çав вăрманлă çĕрсенче

Хулашсем те ларнă тет.

Хулашне нумай чухне

Сăртлă-туллă çĕрсенче,

Çырма-çатраллă варсенче

Купаласа тунă тет.

Карман-ту текен хулаш

Хурасан таврашĕнче

(Ялăн кăнтăр енĕнче)

Ларать тахçан авалах.

Ача чухне туссемпе

Чупаттăмăр хамăр та

Карман-ту хӳтлĕхĕнче

Тĕрлĕ вăйă выляма.

Вырăнĕ илемлĕскер,

Сăртлă-туллă, çӳллĕскер,

Ачасемшĕн выляма

Шăпах питĕ меллĕскер.

Ялти сумлă ватăсем

Карман-ту çинчен пĕлеç,

Тĕрлĕ-тĕрлĕ халапсем

Ачасене пĕлтереç.

Икĕ ăру хушшинче

Вăрçăсем пулнă чухне

Тахçан ĕлĕк-авалах

Купаланă çак тăва.

Карман-ту вырăнĕнче

Ларнă вăрман сарăлса.

Тăшманран хӳтĕленме 

Тăвас тенĕ çак тăва.

Пĕр енчен çăра вăрман

Хупăрланă тăшманран.

Уçă енчен канавсем

Чавса тунă салтаксем.

«Карман» сăмах чĕлхере

«Крепость», «хӳтлĕх» тет иккен.

Апла пулсан «Карман-ту»

«Хӳтĕленĕ сăрт» иккен.

Малалла

Халăх хăйĕн историне яланах пĕлме тăрăшать. Эпĕ те яланах ватăсем каласа паракан халапсене итлеме хавасчĕ.

Манăн атте 1870-мĕш çулта çуралнă. Унăн йăмăкĕ Укахви 1871-мĕш çулхискер хамăр ялти Захар Кузьмича 1865-мĕш çулта çуралнăскерне качча кайнă. 1927-33-мĕш çулсенче аттепе пĕрле хăш чухне эпĕ те Захар йыснасем патне каяттăмччĕ. Ун-кун хуçалăхри ĕçсене тусан, е праçниксенче сăра курки тытсан аттепе йысна час-часах ĕлĕкхи пурнăç çинчен сăмахлатчĕç. Темле, халиччен илтмен Энĕш çырми, Шанкав уçланки, Аслыр, Киремет, Кăвак хуппи, çĕр хапхи, Пихампар сăмахсене аса илсе калакалатчĕç. Эпĕ вара хăлхасене тăратсах итлесе лараттăмччĕ. Интереслĕ пек туйăнатчĕ вĕсем калаçни тата та ытларах пĕлес килетчĕ. Интереслĕ пулмасăр! Вĕсем, ватăскерсем, ĕлĕкхи çинчен нумай пĕлнĕ тата хăйсен аслашшĕсене, вĕсен аслашшĕсем каласа хăварнисене аса илетчĕç.

Хăçан тата мĕнле пуçланса кайнă-ха Уçырма ялĕ?

Халăхра сыхланса юлнă ăруран ăрăва куçса пыракан халап тăрăх Уçырма ялне никĕсленĕ чăвашсем пĕр тăватçĕр çула яхăн авал Вырăскас Пикшихпе Шибылга ялĕнчен тухса килнĕ. Уçырма Канаш районĕнчи ватă та пысăк ялсенчен пĕри шутланать.

Малалла

Калаçмалли çав тери нумай:

Тăхта кăштах, тăхта, ан кай.

Ачашлăхăм пулман-и ман?

Чуну çунман-и чуп тусан?

Ыталасассăн кăмăлпа

Çӳренĕ çăтмахра санпа.

Тытаттăн уйăх шевлине,

Параттăнччĕ мана парне.

Вĕçетчĕ çӳллĕ тӳпере

Юратупа çунса чĕре.

Эс курнă-и мана ĕçрен

Пăрăнса юлнине пĕрре?

Мĕн пулчĕ-ха? Мĕн пулчĕ-ха?

Шанмастпăр-и пуласлăха?

Çавах та пĕлнĕ пул çакна,

Эс мансăрăн пурнаймăнах.

Ырра манакан çын нихçан

Йĕркеллĕ пурнăç тăвайман.

Хĕрĕх пĕр çула яхăн суккăр пулнă

Эпĕ çакă Атăл хĕрринче.

Манăн юрату хамранах кулнă

Куçăм умĕнче те хыçĕнче.

Эпĕ пур, асăрхаман, мăнтарăн,

Тен, мана пит асăрхас темен?

Туйăм çеç шала пытаннă тарăн,

Çил вĕрсен, ăшра пушар чĕртме.

Уçă çил вĕрме пуçларĕ ĕнтĕ,

Юр ӳксен те — хĕрӳрен хĕрӳ.

Йывăçсем çакаççĕ паслă чĕнтĕр,

Ăшăтать мана халь сан чĕрӳ.

Хĕрĕх пĕр çул урлă ал тăсатăп, —

Акă кĕтĕн манăн ытама.

Хуть ăçта пулсан та

Шантаратăп

Пурнăç тăрăх санпала утма.

Эпир йĕкĕр мăйăр пек,

Эпир йĕкĕр пучах пек.

Пире уйăраймĕç тек,

Пире тивеймест элек.

Ахалех ку хыçĕнче

Кураймасăр калаçаççĕ.

Юрату пĕрлĕхĕнче

Пирĕн чĕресем пурнаççĕ.

Эпир тăрă çăлкуç пек,

Эпир ешĕл улăх пек.

Çăлкуç типмĕ ăснипе,

Çаран тулăх чечекпе.

Çулĕ такăр мар пулсан

Иксĕмĕр такăрлатар.

Тăрăшса та вăй пухса

Кун-çула çăмăллатар.

Тӳпери çут çăлтăрла

Икĕ чун йăлтăрмалла.

Сĕм çĕрле те хĕвеле

Пирĕн кĕртмелле киле.

Кăвак шуçăм кĕрет кантăкран

Ял та вăранать ыйхăран.

Пурăнан çын хăй вăл çут хĕвел

Хĕвелпе ир тăрать пĕрешкел.

Тăсăлать Шурча ялĕн хушши

Муркаш шывĕ пайлать ик енне.

Шартлатать ав кĕтӳçĕн пушши

Кĕтĕве пуçтарса ирхине.

Кĕтӳ улăхра симĕс курăк çинче

Тĕпсĕр çăл улăхне утать майĕпе.

— Ассаннеçĕм, кала мĕншĕн çак улăха

Тĕпсĕр çăл улăхĕ тенĕ тата?

— Мăнукăм, итле эс, — терĕ мана

Тахçанхи халапа пуçарса калама.

— Шурлăхри улăхра çăл пулнă тахçан.

Сиплĕ шывпа вăл пулнă пуян.

Кӳлнĕ лашана шăварма пырсан

Сикнĕ шыва лаша, путнă, тухман.

Çав кӳлнĕ лаша Атăла тухсан

Хуçи палланă тет ăна курсан.

— Чăнах-и çапла вăл? — терĕм пӳлсе,

Асанне сăмахне тимлесе итлесе.

— Муркаш шывĕ пулнă çăлпа юнашар

Пулма та пултарнă çакă тип-шар.

Куç тулли юхать Муркаш шывĕ паян

Ункăпа пĕрлешсе юхăмпа Атăла.

Шевлепе вылякан шыв çине пăхсан

Асилетĕп ак çак ĕлĕкхи халапа.

Малалла

Пĕр арçынпа пĕр хĕрарăм тĕл пулнă та калаçаççĕ.

— Эсĕ мана, выçăлла-тутăлла пурăнакан пенси карчăккине, пĕр уйăхра пĕрре те пулин тутлă апат çитерме чĕнсе илетĕн ĕнтĕ ресторана. Çапла-и?

— Çапла тесен кӳренетĕн вĕт.

— Мĕн кӳренни ĕнтĕ... Эс те пенси старикки-çке.

— Ман пенси укçи паян иксĕмĕре хăналанма çитет пулĕ тетĕп.

— Эс ялан хитре шӳтлетĕн.

— Саншăн, санпа...

— Аха пуль.

— Аха, туймастăн-им вара?

— Карчăкпа старик пултăмăр ĕнтĕ, пурнăç тени шӳтлесех иртсе кайрĕ.

— Тавах килнĕшĕн. Питĕ савăнатăп санпа тĕл пулнăшăн.

— Эпĕ те хавас.

— Каласа кăтарт эппин, иртнинче тĕл пулнăранпа мĕнле пурăнтăн?

— Чиперех. Улшăнуссм çук. Ĕç çукран ĕç тума тĕрĕ тĕрлеме пуçларăм.

— Куç вăйĕ пĕтет вĕт. Мĕн тума кирлĕ сана тĕрлесе ларма? Кан, уçăлса çӳре.

— Хĕрсем, кĕрӳсем, мăнуксем валли, праçниксенче парнелеме.

— Кирлĕ пулать тетĕн-и вĕсене сан парнӳ? Хальхи лавккасенче салфетка тавраш суйла та суйла.

— Тĕрленĕ чухне чунра лăпкă. Ĕç вăл ĕçех, йывăр шухăша сирет. Эсĕ çаплах ĕçлетĕн-и, ывăнмастăн-и?

Малалла

Ансах ларать хĕвел, ансах ларать,

Тытса чарма хăватăм çук.

Сиксех тухать чĕрем, сиксех тухать,

Куç умĕнчех иртет кун-çул.

Çурхи тӳпен кăвак сатинĕнчен

Уяв кĕпи çĕлейĕттĕм.

Çулсем çинчен манса хĕр куçĕнчен

Яш туйăмпа тинкерĕттĕм.

Шăнкăртатса юхан çăлкуç шывне

Ĕçес килет-çке тӳсĕмсĕр.

Пĕрре кăна килен, ай, кун-çулне

Пурнас килет-çке вĕçĕмсĕр.

Çăлтăрсем нумай, тӳпи пĕрре,

Хăш çăлтăрне иленĕп-ши?

Ах, кунĕсем нумай, ĕмри пĕрре,

Тасан вĕçне çитейĕп-ши?